array_files=new Array();
array_files[0]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/forum","2011-12-19","15K","aboutrestoration.eu • Index page    ","     ","     "," aboutrestoration.eu • Index page Your browser is causing web developers a lot of headaches. Please upgrade. Skip to content Home Forum About Us Work Links ContaCt Advanced search aboutrestoration.eu about Art and Restoration Board index Login Register FAQ Board index Change font size It is currently Mon Dec 19, 2011 12:32 am View unanswered posts • View active topics Forum Topics Posts Last post FRAMES About Restoring Picture Frames 1 dfnTopics 1 dfnPosts dfnLast post by chappbe Sun Mar 07, 2010 3:43 pm SOLVENTS All about Solvents 0 dfnTopics 0 dfnPosts No posts VARNISHES All about Varnishes 0 dfnTopics 0 dfnPosts No posts GELS All about Gels 4 dfnTopics 4 dfnPosts dfnLast post by chappbe Mon Apr 12, 2010 2:52 pm COLOURS All about the Application of Different Colours 0 dfnTopics 0 dfnPosts No posts GUILDING Water, Oil and Mixtion Guilding 0 dfnTopics 0 dfnPosts No posts SCHOOLS 1 dfnTopics 1 dfnPosts dfnLast post by chappbe Mon Apr 12, 2010 3:08 pm Login • Register label for=usernameUsername: label for=passwordPassword: label for=autologinLog me on automatically each visit Information Who is online In total there is 1 user online :: 0 registered, 0 hidden and 1 guest (based on users active over the past 5 minutes)Most users ever online was 7 on Sat Apr 09, 2011 10:56 am Registered users: No registered users Legend: Administrators, Global moderatorsStaff : The team Statistics Total posts 6 • Total topics 6 • Total members 2 • Our newest member poonweimeng Board index Delete all board cookies • All times are UTC [ DST ] Powered by phpBB © 2000, 2002, 2005, 2007 phpBB Group. Coffee Time - Free style by CoSa NoStrA DeSiGn • Original WebDesign by Template World     ");
array_files[1]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/php/index.php","2011-12-19","48K","File Thingie 2.5.4    ","",""," File Thingie 2.5.4 File Thingie Login label for=ft_user class=login Username: label for=ft_pass class=login Password: label for=ft_cookie id=cookie_label Remember me aboutrestoration • PHP File Manager © 2008-2011 .Online documentation • Check for new version     ");
array_files[2]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2.html","2011-12-18","10K","SOME WORK    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SOME WORK ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || SOME WORK ( Work with a coloured frame contain public restoration reports ) National Opera House Burgher Portraits O.T. 1989 Ecclesiastical Portrait Portrait of a Gentleman Portrait of a Dutch Merchant Boomgard te Tervuren Ascension of the Holy Virgin Dutch Colonist View of Petropolis Wax Painting Nono Portrait of a Woman Nude Ghislaine de Menten FRAMES AND POLYCHROMY     ");
array_files[3]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3m.html","2011-12-18","6K","Clombeek    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Clombeek ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || J.B. CLOMBEEK Dutch Interior (1837) USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[4]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3n.html","2011-12-18","6K","Biedermeier Portrait of a Man    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Biedermeier Portrait of a Man ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || BIEDERMEIER PORTRAIT OF A MAN USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[5]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3l.html","2011-12-18","6K","Portrait of a Young Boy    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Portrait of a Young Boy ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || PORTRAIT OF A YOUNG BOY USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[6]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3k.html","2011-12-18","6K","Portrait of an Old Man    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Portrait of an Old Man ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || PORTRAIT OF AN OLD MAN USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[7]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3i.html","2011-12-18","6K","Portrait of a Gentleman (1820)    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Portrait of a Gentleman (1820) ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || PORTRAIT OF A GENTLEMAN USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[8]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3h.html","2011-12-18","6K","Portrait of an Artist    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Portrait of an Artist ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || PORTRAIT OF AN ARITST USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[9]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3g.html","2011-12-18","6K","Reverent Jenkins of Maidstone    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Reverent Jenkins of Maidstone ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || Rev. JENKINS OF MAIDSTONE USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[10]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3f.html","2011-12-18","6K","Pauline Vanden Eynde    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Pauline Vanden Eynde ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || PAULINE VANDEN EYNDE USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[11]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3e.html","2011-12-18","6K","Barbara Braunwalder    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Barbara Braunwalder ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || BARBARA BRAUNWALDER USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[12]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3d.html","2011-12-18","6K","Matthaeus Suicerus    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Matthaeus Suicerus ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || MATTHAEUS SUICERUS USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[13]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3c.html","2011-12-18","7K","Ferdinand de prins    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Ferdinand de prins ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || FERDINAND DE PRINS USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is only accessible by the owner of the object.     ");
array_files[14]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3b.html","2011-12-18","7K","Ferdinand de Prins    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Ferdinand de Prins ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || FERDINAND DE PRINS, WINTER IN BORGERHOUT, around 1886 USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is accessible to the public by clicking on the Pdf Icon or on the image !.     ");
array_files[15]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2o2.html","2011-12-18","17K","Ghisaline de Menten de Horne    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Ghisaline de Menten de Horne ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and of Frames PAINTED AND SCULPTURAL WORK BY GHISLAINE de MENTEN de HORNE       ");
array_files[16]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2q.html","2011-12-18","7K","Henry Raeburn Dobson    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Henry Raeburn Dobson ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames Portrait of Kevin Connolly of Edinburgh (1960ies) By Henry Raeburn DOBSON (Edinburgh 1901 - Edinburgh 1985) Underneath you will find the biography of the artist in pfd format. It has been published in : The British Art Journal : The Research Journal of British Art Studies , Volume IX, N°. 3, March 2009. The portrait represents Kevin Connolly of Edinburgh. The report is written in ENGLISH.     ");
array_files[17]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3a.html","2011-12-18","7K","John Douglas Scott    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," John Douglas Scott ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || BACK || JOHN DOUGLAS SCOTT, HIGHLAND LANDSCAPE, 1880 USERNAME: PASSWORD: This page describes the restoration progress of the above mentionned work of Art and is accessible to the public by clicking on the Pdf Icon or on the image !.     ");
array_files[18]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page3.html","2011-12-18","10K","PROJECTS    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," PROJECTS ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || PROJECTS ( projects with a coloured frame contain public restoration reports ) JOHN DOUGLAS SCOTT FERDINAND DE PRINS FERDINAND DE PRINS MATTHAEUS SUICERUS BARBARA BRAUNWALDER PAULINE VANDEN EYNDE Rev. JENKINS OF MAIDSTONE PORTRAIT OF AN ARTIST PORTRAIT OF A GENTLEMAN JAN SMITS PORTRAIT OF AN OLD MAN PORTRAIT OF A YOUNG BOY DUTCH INTERIOR BIEDERMEIER PORTRAIT BIEDERMEIER PORTRAIT FRAMES AND POLYCHROMY     ");
array_files[19]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2o1.html","2011-12-18","16K","Ghislaine de Menten de Horne    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Ghislaine de Menten de Horne ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and of Frames GRAPHIC WORK BY GHISLAINE de MENTEN de HORNE     ");
array_files[20]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2o.html","2011-12-18","11K","Ghislaine de Menten de Horne    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Ghislaine de Menten de Horne ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames Self Portrait of Ghislaine de Menten de Horne (1941) By Ghislaine de Menten de Horne (Meerhout, Belgium 1905 - Esneux, Belgium 1995) Underneath you will find the biography of the artist in pdf format. The portrait represents the artist herself. The biography is written in DUTCH. Click HERE to see painted and sculptural work by the Artist Click HERE to see graphical work by the Artist The engravings for Paul Valérys La Jeune Parque by Ghislaine de Menten de Horne (1935) The Belgian artist Ghislaine de Menten de Horne illustrated Valérys poem with 16 colour engravings. A copy of this book was purchased for the Koopman Collection of the National Library of the Netherlands in 2001 from her legacy, along with the original zinc plates that were used for this edition. The collection also contains a sketchbook in which the artist first created her designs. The poem La jeune Parque (1917) was reprinted by the Brussels-based publisher Goossens in 1935 in an edition of 125 copies. The poem is a hermetic monologue by a woman engaged in a battle between body and spirit. The artist has represented this duel by using the possibilities of colour engraving to express both dream world and reality. The young fate Parque is surrounded in the images by enchanting and terrifying phantoms. The author was satisfied: Valérys words of praise are printed in facsimile in the front of this edition. The etchings were printed on a hand press by Eugene Delatre, on Rives wove paper. There were 125 copies of Ghislaine de Menten de Hornes edition of La jeune Parque , of which 1 was on Japon Vellum Kozo with an extra suite of plates, 16 were on Japon imperial with a suite of various states of one plate, and 100 were on Rives. There were also 8 hors commerce copies, 5 on Japon and 3 on Rives. The etchings were interleaved as loose prints with the separately-printed text. Ghislaine de Menten de Horne was only 19 years old at the time, a student in Paris at the Académie Julian, at Paul Bornets studio and at the art academy in Brussels. During the war years she was an active member of the resistance, placing explosives for sabotage ends. She later married and moved to Kivu in Congo with her husband. She mostly painted still-lives and portraits there. In 1960 she returned to Belgium. She was an unconventional, intellectual woman who lived for her art. Although she grew up in an aristocratic environment and officially lived at the modern castle of Sparmont in Huy, she spent most of her time in her studio in Vorst (Brussels). After her death, her paintings were auctioned off, the proceeds going to Médecins sans frontières. A second edition was immediately announced in 1935: Album de vers anciens. This new Valéry project began when the author provided a copy of his collection of poems with a personal handwritten dedication. Indeed, Ghislaine de Menten de Horne produced 42 copper engravings for this edition. The text was completely typeset and a first proof was made, but the project came to a standstill with the advent of World War II. An entire fortune of copper disappeared unused in the artists studio. The first published book, the dedicated copy, the proofs, the original zinc and copper plates for both works, a sketchbook and a portfolio of studies for both editions and prints of the various states of the engravings now form a handsome addition to the already impressive Koopman collection.     ");
array_files[21]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2h.html","2011-12-18","6K","Peter Thys, 1638    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Peter Thys, 1638 ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames Conservation of Peter Thys Assumption, 1638, Sint-Joriskerk, Antwerpen, Belgium. Conservation of the Ascension of the Holy Virgin (1638) by Peter Thys (Pupil of Rubbens), Sint-Joriskerk, Antwerpen, Belgium     ");
array_files[22]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2f.html","2011-12-18","7K","Cornelis Cels    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Cornelis Cels ABOUT RESTORATION restoration of Oil Paintings and Frames Portrait of a Dutch Merchant (1810) By CORNELIS CELS (Lier, Belgium 1778 - Brussels, Belgium 1859) Underneath you will find the restoration report of this painting in pfd format. The portrait represents a Dutch Merchant of Huguenot descent from the city of s-Hertogenbosch. The report is written in DUTCH.     ");
array_files[23]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page2b.html","2011-12-18","13K","Théâtre Royal de la Monnaie : Restauration    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," Théâtre Royal de la Monnaie : Restauration ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames Restoration of the Dome Painting of the Belgian National Opera House Painted in Paris by Chaperon and Rubé, 1887 Underneath you will find an art historical essay and a report about the conservation and restoration of the dome painting of the Belgian National Opera House in Brussels, both in pfd format. The art historical essay (Historische en kunsthistorische beschouwing, published in : M&L in January 1989, p. 36-53) is written in DUTCH (with FRENCH quotations), while the conservation and restoration report is written in FRENCH. LA COUPOLE RESTAURÉE En entrant dans la salle, vous remarquerez que la peinture de la coupole a changé. Les couleurs ne sont plus délavées et le dessin est différent. Les muses souffreteuses et la disgracieuse allégorie de la Belgique ont fait place aux figures monumentales dAuguste-Alfred Rubé (1815-1899) et de Philippe-Marie Chaperon (1807-1903). Ces peintres, qui furent maîtres décorateurs de lOpéra de Paris, ont vécu dans la deuxième moitié du XIXe siècle et ont joui dune réputation internationale. Ils étaient portés par un courant stylistique des arts décoratifs qui connut un engouement dans toute lEurope du XIXe et du début du XXesiècle, que lon pourrait appeler École de lOpéra de Paris . TRIOMPHE DE LORIGINAL SUR LA COPIE La peinture originale de 1887 avait été ôtée de la coupole du théâtre en 1986. Elle devait être restaurée pendant la durée des travaux de transformation du bâtiment. La toile, peinte sur un canevas de jute et de coton, avait été découpée en 38 parts égales, comme une tarte, sans tenir compte du dessin. Chaque pièce avait été enroulée autour dun tube de carton avant dêtre emballée. Par manque de temps, il fut décidé de faire peindre une copie à lidentique , qui nétait cependant en rien identique à la toile de Rubé et Chaperon. Puis, les toiles disparurent dans les entrepôts de la Monnaie et furent oubliées. Un retournement de situation se produisit en 1988, lors dune étude approfondie de lhistoire du bâtiment. Il en ressortit que les toiles de Rubé et Chaperon, de lOpéra de Gand, du Bourlaschouwburg dAnvers, du théâtre Vaudevilleà Bruxelles, et les peintures du théâtre du château de Chimay et du théâtre de Liège formaient une unité artistique et appartenaient au même patrimoine historique. Nulle part ailleurs en Europe nexistait un tel ensemble de peintures, signées par les plus grands décorateurs de lOpéra de Paris. La toile actuelle présente la Belgique en protectrice des Arts. Il faut voir cette allégorie, inspirée dune toile ancienne (de Nolau et Rubé), dans une perspective historique tant artistique que générale: la jeune nation belge, en quête didentité, sincarne dans des oeuvres monumentales de larchitecture et de la sculpture. LA RESTAURATION DE LA TOILE La toile a été peinte à la caséine, une peinture durable, comme il était dusage dans la décoration théâtrale du XIXe siècle. Un petit examen des couches sous-jacentes du canevas, découvertes pendant la restauration, montre que, dun point de vue technique, la peinture de 1856 était dune qualité bien supérieure à celle de loeuvre actuelle. Il semble même que dans la toile de Nolau et Rubé, l Ange des Lumières fut un homme, dont la conformité anatomique et la dynamique dans la représentation picturale dépassât de loin Iatoile actuelle de Rubé et Chaperon. Cette toile a été restaurée dans les ateliers Michel Lefèbvre. La restauration sest faite en trois phases,à savoir la restauration, le traitement de conservation et la remise en place, le tout supervisé par Hugo Claes, (Architecte en chef auprès de la Régie des Bâtiments, Bruxelles), et deux Historiens de lArt, Nicole Wild (Conservatrice en chef à lOpéra de Paris et Experte en décoration scénique) et Eric Cabris (Historien de larchitecture à Amsterdam). La toile souffrant dun effritement des fibres de lin, la peinture originale a été rentoilée sur une toile à base de fibres synthétiques. Ce type de toile est étendu en hiver sur les champs pour protéger la végétation. Elle est résistante et souple. Des raccords ont été effectués sur la couche picturale avec de la peinture acrylique dissoute dans leau, en respectant le dessin et les nuances originales de la toile. Lhistoire de la restauration de la toile de Rubé et Chaperon illustre bien la façon dont les autorités veillent au patrimoine artistique de notre pays. Grâce à une initiative particulière, une étude de doctorat et lengagement de Bernard Foccroulle, loeuvre a été sauvegardée. Eric Cabris ERIC CABRIS, La Coupole restaurée, dans : Concert de Gala - Galaconcert 11-9-1999, Editions de la Monnie, p.13,15     ");
array_files[24]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page1b.html","2011-12-18","8K","LA MONNAIE DE MUNT    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn, la monnaie, de munt     ","restoration of oil paintings and frames     "," LA MONNAIE DE MUNT ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || Eric Cabris, De Munt. Drie eeuwen geschiedenis van het gebouw, uitgeverij Lannoo, Tielt, 1996. Deze jubileumuitgave is een primeur omdat zij als eerste de architectuur van dit gebouw in haar volle glorie doet herrijzen. De vele metamorfosen die de Munt door de eeuwen heen heeft ondergaan, komen uitgebreid aan bod, en alles wordt rijkelijk gedocumenteerd aan de hand van archivalia en prenten. Een letterlijk ´uitmuntende´ fotografie brengt het riante operahuis op een nooit eerder getoonde manier in beeld. In samenwerking met De Koninklijke Muntschouwburg.De Munt, drie eeuwen geschiedenis van het gebouw. In het licht van het 300-jarig bestaan van de Koninklijke Muntschouwburg is dit boek de eerste jubileumuitgave over de architectuurgeschiedenis van dit artistieke bolwerk. Deze publicatie is een primeur, omdat zij als eerste het verhaal van dit gebouw in haar volle historische glorie laat herrijzen. Opgevat als een kroniek, zet deze uitgave de bouwgeschiedenis in het licht van de overheidspolitiek tussen 1694 en 1986. We lezen over de prelude tot de bouw van het eerste theater en de lang verwachte opening in 1700. De realisatie van het nieuwe Stadstheater door Damesme in de 18e eeuw komt uitvoerig aan bod. Ook worden we geconfronteerd met de rampspoedige brand van 1855, die werd gevolgd door een volledige wederopbouw, de diverse restauratie-, sanerings- en transformatieprojecten werden vaak voorafgegaan door een overheidsopdracht die niet altijd zonder enige naijver tussen de architecten onderling plaatsvond. Een constante in de diverse aanpassingen en restauraties van De Munt is een dynamische interesse voor vernieuwing en een fijn gevoel voor traditie, die elkaar steeds konden terugvinden. De vele metamorfosen die De Munt door de eeuwen heen heeft ondergaan, tot en met de laatste restauratiecampagne in de jaren ´80 onder Gerard Mortier worden uitvoerig beschreven en geïllustreerd aan de hand van oude documenten die nooit eerder werden gereproduceerd. De letterlijk ´uitmuntende´ hedendaagse foto´s tonen het huidige operagebouw in al zijn luisterrijke glorie.     ");
array_files[25]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page1a.html","2011-12-18","7K","LA MONNAIE DE MUNT    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn, la monnaie, de munt     ","restoration of oil paintings and frames     "," LA MONNAIE DE MUNT ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || Eric CABRIS, La Monnaie. Chronique architecturale de 1696 à nos jours, éd. Racine, Bruxelles, 1996 (208 pages, 170 quadrichromies, format 33x25). Cet ouvrage, consacré à lhistoire architecturale du théâtre de la Monnaie, est paru à loccasion de son tricentenaire. Conçue comme une chronique, cette édition place lhistoire de la Monnaie dans la perspective des options politiques des divers régimes qui se sont succédé entre 1684 et 1986. Partant des circonstances de la construction du premier théâtre, lauteur évoque successivement son ouverture tant attendue, en 1700, ainsi que la réalisation du nouveau théâtre de la ville par larchitecte Damesme au XIXe siècle. La catastrophe de lincendie de 1855 entraînera sa reconstruction complète. Les nombreux projets de restauration, dassainissement et de transformation étaient souvent précédés dappels doffre publics suscitant envie et jalousie parmi les architectes. Une constante cependant que lon retrouve tout au long des divers aménagements: un esprit de renouveau allant de pair avec un profond respect de la tradition. Louvrage décrit dans tous les détails les nombreuses métamorphoses de la Monnaie au cours des siècles, jusquà la dernière campagne de restauration des années 80 réalisée sous la direction de Gérard Mortier. Des documents anciens, inédits, et de belles photographies récentes de Johan Jacobs présentent le théâtre dans toute sa beauté.     ");
array_files[26]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/page1.html","2011-12-18","7K","ABOUT US    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," ABOUT US ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || ABOUT US Dr. Eric M.J. Cabris Art Historian and Archaeologist Dipl. Conservator-Restorator, VDR Studied Art History and Archaeology at the Free University Brussels and Restoration of Oil Paintings and Old Frames at the Vlaamse Hogeschool voor de Beeldende Kunsten in Brussels. After his studies, he taught Art History and Archaeology in Singapore, HongKong and Amsterdam. In 1996 he published the first architectural history of the Théâtre Royal de la Monnaie / Koninklijke Muntschouwburg (the Belgian National Opera House) in Brussels ( see LIBRARY under section ESSAYS ON ART ).     ");
array_files[27]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/index.html","2011-12-18","12K","About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || HOME ABOUT US SOME WORK PROJECTS LIBRARY CONTACT FEEDBACK DEONTOLOGY L I N K S WELCOME Welcome to the website of ABOUT RESTORATION. This not a commercial website, but a site orientated towards sharing information about restoration of oil paintings and frames. This website shows you some of our restoration work and ongoing projects. The main language of the site is English, but parts are also in German, Dutch and French. In Belgium we are indeed used to communicate in our THREE national languages : DUTCH, FRENCH and GERMAN ! You will notice that the restoration reports are in one of these languages and are not translated. Some are in Spanish and Italian. In the LIBRARY section you will find some usefull references, while the LINKS section will guide you to some interesting websites about restoration and conservation. Click on the button below and ask or answer any question on our FORUM ! Register first and go ahead ! By clicking on the IMAGES and LINKS, new pages will open with more information or enlarged images. Feel free to COPY and USE any information published on this website. The internet is indeed meant to spread and share information. The reports are written in PDF style. If you dont have a PDF Reader, get a free copy by clicking on the following button :     The site is being constanly updated. Therefore not all content and functions are online yet. We are sorry for this inconvenience. You are welcome to try out whatever is available. ABOUT RESTORATION     MEMBER OF AND WORKING WITH Verband der Deutsche Restauratoren (A Member of the European Confederation of Conservator-Restorers Organisation E.C.C.O.) Professional Association of Art Restorers Restoration workshop for paintings,sculptures, and paper     ");
array_files[28]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/","2011-12-18","12K","About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames || HOME || ABOUT US || SOME WORK || PROJECTS || LIBRARY || CONTACT || FEEDBACK || DEONTOLOGY || L I N K S || HOME ABOUT US SOME WORK PROJECTS LIBRARY CONTACT FEEDBACK DEONTOLOGY L I N K S WELCOME Welcome to the website of ABOUT RESTORATION. This not a commercial website, but a site orientated towards sharing information about restoration of oil paintings and frames. This website shows you some of our restoration work and ongoing projects. The main language of the site is English, but parts are also in German, Dutch and French. In Belgium we are indeed used to communicate in our THREE national languages : DUTCH, FRENCH and GERMAN ! You will notice that the restoration reports are in one of these languages and are not translated. Some are in Spanish and Italian. In the LIBRARY section you will find some usefull references, while the LINKS section will guide you to some interesting websites about restoration and conservation. Click on the button below and ask or answer any question on our FORUM ! Register first and go ahead ! By clicking on the IMAGES and LINKS, new pages will open with more information or enlarged images. Feel free to COPY and USE any information published on this website. The internet is indeed meant to spread and share information. The reports are written in PDF style. If you dont have a PDF Reader, get a free copy by clicking on the following button :     The site is being constanly updated. Therefore not all content and functions are online yet. We are sorry for this inconvenience. You are welcome to try out whatever is available. ABOUT RESTORATION     MEMBER OF AND WORKING WITH Verband der Deutsche Restauratoren (A Member of the European Confederation of Conservator-Restorers Organisation E.C.C.O.) Professional Association of Art Restorers Restoration workshop for paintings,sculptures, and paper     ");
array_files[29]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus","2011-12-17","14K","About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames INHOUD INLEIDING CONSERVEREN EN RESTAUREREN DE CONSERVATOR-RESTAURATOR ANATOMIE VAN EEN SCHILDERIJ TEXTIEL TEXTIEL WORDT SCHILDERSDOEK IMPREGNEREN VAN TEXTIEL DE GRONDERINGS- LAAG SPANRAMEN VASTE SPANRAMEN UITZETBARE SPANRAMEN TYPOLOGIE VAN DE UITZETBARE SPANRAMEN EN HUN VERBINDINGEN SPIEËN DREMPELS TOUW, PENNEN EN SPIJKERS DE RAND VAN DE SPANLAT ANALYSE VAN HET DOEK SCHADE AAN DE DRAGER : ALGEMEEN SCHADE : BIOLO- GISCHE FACTOREN SCHADE : BACTERIËN SCHADE : SCHIMMELS SCHADE : HUISZWAM t INHOUDSOPGAVE Welkom bij deze elementaire handleiding voor beginnende restaurateurs van olieverfschilderijen. Deze handleiding wordt constant aangevuld en bijgewerkt. Het is niet de bedoeling om hier een volledige handleiding aan te bieden, maar eerder om ervaringen uit de dagelijkse praktijk door te geven. De dagelijkse praktijk beperkt zich hier tot de praktijk in een eenvoudig atelier. Een handleiding voor ingewikkelde analyzes wordt hier niet gegeven. Zie hiervoor KNUT en andere literatuur. De inhoudsopgave aan de beide kanten van deze pagina linkt direct naar de eerste pagina van het betreffende onderwerp. Verder kunt U de zoekfunctie bovenaan de paginas gebruiken. Gespecialiseerde literatuur vindt men in de LIBRARY sectie van aboutrestoration.eu. Verder verwijzen we naar het standaardwerk voor restauratie en conservatie van olieverschilderijen van NICOLAUS KNUT en naar het werk van ROGER-HENRI MARIJNISSEN . ABOUT RESTORATION SCHADE : INSECTEN SCHADE : ONDERVER- DELING INSECTEN SCHADE : FRANJE-STAARTEN SCHADE : KEVERS SCHADE : TERMIETEN SCHADE : MOTTEN SCHADE : SPINNEN EN VLIEGEN SCHEUREN : HISTO-RIEK SCHEUREN : VOOR- BEHANDELING SCHEUREN : STIK- METHODE SCHEUREN : RUSTINE OF LAPPEN METHODE SCHEUREN : LAS-METHODE MET LASPOEDER NYLON 12 SCHEUREN : LAS-METHODE MET EPOXY-HARS STRIPLINING: INLEIDING STRIPLINING : ADHESIEVEN STRIPLINING : PRAKTIJK     ");
array_files[30]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/index.html","2011-12-17","14K","About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames INHOUD INLEIDING CONSERVEREN EN RESTAUREREN DE CONSERVATOR-RESTAURATOR ANATOMIE VAN EEN SCHILDERIJ TEXTIEL TEXTIEL WORDT SCHILDERSDOEK IMPREGNEREN VAN TEXTIEL DE GRONDERINGS- LAAG SPANRAMEN VASTE SPANRAMEN UITZETBARE SPANRAMEN TYPOLOGIE VAN DE UITZETBARE SPANRAMEN EN HUN VERBINDINGEN SPIEËN DREMPELS TOUW, PENNEN EN SPIJKERS DE RAND VAN DE SPANLAT ANALYSE VAN HET DOEK SCHADE AAN DE DRAGER : ALGEMEEN SCHADE : BIOLO- GISCHE FACTOREN SCHADE : BACTERIËN SCHADE : SCHIMMELS SCHADE : HUISZWAM t INHOUDSOPGAVE Welkom bij deze elementaire handleiding voor beginnende restaurateurs van olieverfschilderijen. Deze handleiding wordt constant aangevuld en bijgewerkt. Het is niet de bedoeling om hier een volledige handleiding aan te bieden, maar eerder om ervaringen uit de dagelijkse praktijk door te geven. De dagelijkse praktijk beperkt zich hier tot de praktijk in een eenvoudig atelier. Een handleiding voor ingewikkelde analyzes wordt hier niet gegeven. Zie hiervoor KNUT en andere literatuur. De inhoudsopgave aan de beide kanten van deze pagina linkt direct naar de eerste pagina van het betreffende onderwerp. Verder kunt U de zoekfunctie bovenaan de paginas gebruiken. Gespecialiseerde literatuur vindt men in de LIBRARY sectie van aboutrestoration.eu. Verder verwijzen we naar het standaardwerk voor restauratie en conservatie van olieverschilderijen van NICOLAUS KNUT en naar het werk van ROGER-HENRI MARIJNISSEN . ABOUT RESTORATION SCHADE : INSECTEN SCHADE : ONDERVER- DELING INSECTEN SCHADE : FRANJE-STAARTEN SCHADE : KEVERS SCHADE : TERMIETEN SCHADE : MOTTEN SCHADE : SPINNEN EN VLIEGEN SCHEUREN : HISTO-RIEK SCHEUREN : VOOR- BEHANDELING SCHEUREN : STIK- METHODE SCHEUREN : RUSTINE OF LAPPEN METHODE SCHEUREN : LAS-METHODE MET LASPOEDER NYLON 12 SCHEUREN : LAS-METHODE MET EPOXY-HARS STRIPLINING: INLEIDING STRIPLINING : ADHESIEVEN STRIPLINING : PRAKTIJK     ");
array_files[31]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/","2011-12-17","14K","About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," About Restoration - Restoration of Oil Paintings and Frames ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames INHOUD INLEIDING CONSERVEREN EN RESTAUREREN DE CONSERVATOR-RESTAURATOR ANATOMIE VAN EEN SCHILDERIJ TEXTIEL TEXTIEL WORDT SCHILDERSDOEK IMPREGNEREN VAN TEXTIEL DE GRONDERINGS- LAAG SPANRAMEN VASTE SPANRAMEN UITZETBARE SPANRAMEN TYPOLOGIE VAN DE UITZETBARE SPANRAMEN EN HUN VERBINDINGEN SPIEËN DREMPELS TOUW, PENNEN EN SPIJKERS DE RAND VAN DE SPANLAT ANALYSE VAN HET DOEK SCHADE AAN DE DRAGER : ALGEMEEN SCHADE : BIOLO- GISCHE FACTOREN SCHADE : BACTERIËN SCHADE : SCHIMMELS SCHADE : HUISZWAM t INHOUDSOPGAVE Welkom bij deze elementaire handleiding voor beginnende restaurateurs van olieverfschilderijen. Deze handleiding wordt constant aangevuld en bijgewerkt. Het is niet de bedoeling om hier een volledige handleiding aan te bieden, maar eerder om ervaringen uit de dagelijkse praktijk door te geven. De dagelijkse praktijk beperkt zich hier tot de praktijk in een eenvoudig atelier. Een handleiding voor ingewikkelde analyzes wordt hier niet gegeven. Zie hiervoor KNUT en andere literatuur. De inhoudsopgave aan de beide kanten van deze pagina linkt direct naar de eerste pagina van het betreffende onderwerp. Verder kunt U de zoekfunctie bovenaan de paginas gebruiken. Gespecialiseerde literatuur vindt men in de LIBRARY sectie van aboutrestoration.eu. Verder verwijzen we naar het standaardwerk voor restauratie en conservatie van olieverschilderijen van NICOLAUS KNUT en naar het werk van ROGER-HENRI MARIJNISSEN . ABOUT RESTORATION SCHADE : INSECTEN SCHADE : ONDERVER- DELING INSECTEN SCHADE : FRANJE-STAARTEN SCHADE : KEVERS SCHADE : TERMIETEN SCHADE : MOTTEN SCHADE : SPINNEN EN VLIEGEN SCHEUREN : HISTO-RIEK SCHEUREN : VOOR- BEHANDELING SCHEUREN : STIK- METHODE SCHEUREN : RUSTINE OF LAPPEN METHODE SCHEUREN : LAS-METHODE MET LASPOEDER NYLON 12 SCHEUREN : LAS-METHODE MET EPOXY-HARS STRIPLINING: INLEIDING STRIPLINING : ADHESIEVEN STRIPLINING : PRAKTIJK     ");
array_files[32]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/return.html","2011-12-17","4K","Not Available yet    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restauration, kunstrestauratie, restauration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restauration of oil paintings and frames     "," Not Available yet ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames WE ARE SORRY, BUT THE NEXT PAGES ARE NOT AVAILABLE YET ! PLEASE GO BACK TO THE FORMER PAGE OR CLICK THE HOME BUTTON TO GO BACK TO THE HOME PAGE OF THIS COURSE.     ");
array_files[33]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016g1.html","2011-12-17","13K","STRIP LINING : ADHESIEVEN    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," STRIP LINING : ADHESIEVEN ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN ADHESIEVEN VOOR STRIP LINING De uitvinder van de strip lining was Visha Mehra. Hij gebruikte hiervoor stabiele acrylaathars emulsies met indikkingsmiddellen. Aan een Plextol-dispersie voegde hij Tolueen toe. De Zwitserse firma LASCAUX nam later zijn formule over maar verving het zeer giftige Tolueen door het minder giftige XYLEEN (dimethylbenzeen; ook wel Xylol genoemd). Voor het toepassen van een striplining worden vooral twee door de firma LASCAUX geproduceerde adhesieven gebruikt. HIER is een lijst met beschrijvingen van LASCAUX producten. - LASCAUX AKRYLKLEBER 498-20X Dit Lascaux produkt wordt kant-en-klaar verkocht onder de productnaam Lascaux Akrylkleber 498-20X (1). Eigenlijk is het een mengsel van Plextol D-498 (een acrylaatdispersie in water), vermengd met 20 % Xyleen (of Thinner). Plextol is een merknaam van acrylaatdispersies van de firma RÖHM GmbH te Darmstadt (nu : EVONIK INDUSTRIES). - LASCAUX AKLYLKLEBER 498-HV Is een met acrylzuuresthers ingedikte vorm van Plextol D-498. Plextol D-498 zelf is een thermoplastische butyl-methacrylaat-copolymeer dispersie, aangedikt met met een n-butylacrylaat ester (50 %). Het wordt door Lascaux kant-en-klaar verkocht onder de benaming Lascaux Akrylkleber 498-HV (2) . Voegt men aan deze Akrylkleber 498-HV 20 % Xyleen toe, krijgt men een ideale kleefstof voor een strip lining (3). Laat hiervoor 20 cc Xyleen aanvullen tot 100 cc acryldispersie. Het Xyleen dient hier niet enkel als indikker, maar zorgt er ook voor dat de acrylaat partikeltjes niet aan de oppervlakte van het doek blijven, maar dieper in het doek indringen om er zich met de structuren van het doek te verbinden. Dit bevordert de kleefkracht van het adhesief. Naast deze twee LASCAUX producten worden ook nog andere kleefmiddellen gebuikt. - ANDERE KLEEFMIDDELLEN Bergers BEVA 371 Gel, BEVA Gel D-8 of de BEVA 371 film kan voor strip lining worden gebruikt (4). De BEVA gel bevat echter een hoog gehalte aan Tolueen. En wanneer de gel tot in de beeldzijde van het schilderwerk doordringt, kan het de schildersverf oplossen en/of beschadigen. De BEVA film is minder schadelijk, omdat de Tolueen hier zoveel als mogelijk is opgelost. Ter informatie is HIER een lijst van de in de restauratie meeste gebruikte adhesieven en consolidanten. LEES OOK : STEPHEN HACKNEY, Painting on Canvas : Lining and Alternatives, Tate Papers, London, Automn 2004. LEES OOK : R.M. LANKRIJER en E.H.P. LOGTENBERG, Lijmen Algemeen : algemene Inleding in de kenmerken van de lijmtechniek en in de kenmerken van lijmsystemen, VM Publicaties, Delft, 1991, R2007. ________________________________ VOETNOTEN : (1) 20X staat voor 20 % aandeel Thinner X (paint stripper), of Xyleen. (2) Lascaux Acryl adhesief 498 HV kan gemakkelijk opgelost worden met Aceton. (3) Xyleen mengt zich gemakkelijk met een acryldispersie. De twee duidelijk gescheiden vloeistoffen schudt men hevig. Het oplosmiddel verdeelt zich in de dispersie en zorgt ervoor dat de acrylpartikeltjes zwellen en bijna oplossen. Tegelijkertijd dikt de aanvankelijk vloeibare dispersie vloeibare dispersie in en wordt een crème-achtig massa. Deze preparatie kan in een gesloten fles bewaard worden en blijft lang stabiel. Heeft er na een tijd een fase-afscheiding heeft plaatsgevonden, dan kan de lijm door hevig schudden weer gehomogeniseerd worden. (4) Toen BASF in 2008 stopte met de productie van Laporal K80 (ook gekend als Ketone N) heeft BERGER de Ketone N vervangen door een aldehyd ketone hars, die overeen kwam met de sterkte en elasticiteit van Laporal K80. Het nieuw geformuleerde product staat nu bekend als BEVA 371b     ");
array_files[34]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016g2.html","2011-12-17","19K","STRIP LINING : PRAKTIJK (Louise Héger)    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," STRIP LINING : PRAKTIJK (Louise Héger) ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN STRIP LINING : PRAKTIJK Als voorbeeld wordt het schilderij Boomgaard te Tervuren (1880) van Louise Héger (Brussel 1939-Ukkel 1933), met behulp van een strip lining weer op het oude spanraam opgespannen. Louise Héger, (1939-1933), Boomgaard te Tervuren, 1880 (Brussel, privé collectie). De methode die bij de restauratie van dit schilderij werd toegepast is ietwat anders als in het vorige filmpje te zien was. VOORBEREIDING Het doek wordt van het spieraam losgemaakt en met de beeldzijde naar onder op siliconenpapier en een ondersteunend karton gelegd. Het is raadzaam om eerst de beeldzijde met een facing van japans Kozopapier en een pap op basis van rijstzetmeel te beschermen. De omslagranden krijgen geen facing ! De randen van het doek worden dan droog afgeborsteld met een kwast van varkensharen of met een oude tandenborstel. Het loskomende stof wordt tijdens het schoonmaken opgevangen met een regelbare stofzuiger. Indien nodig kan de rug van het doek ook op dezlefde (droge wijze) gereinigd worden. HET VLAKKEN VAN DE OMSLAGRANDEN De schoongemaakte omslagranden worden nu met een kleine electrisch strijkbout vlak gestreken. Hiervoor bevochtigt men een ongekleurd stuk katoen met gedemineraliseerd water. Dit stuk katoen legt men op de omslagrand (ENKEL op de omslagrand ! Tot aan de vouwlijn van de omslagrand) en men strijkt het vocht in het schildersdoek. Let wel : het strijkboutje mag niet warmer zijn dan 40-50° C. Na het strijken belast men de omslagranden nog een poosje (een nacht) met gewichtjes (houten balkjes, zandzakjes, ijzeren stroukbouten of marmerblokjes) zodat de hardnekkige plooi van de omslag volledig verdwijnt. Zijn de omslagranden nog niet helemaal vlak, herhaalt men dit procédé. HET SNIJDEN VAN DE STRIPPEN Stroken linnenweefsel van een lichtere grammage (= het oppervlakte gewicht in gram/m² of gewicht in gram) dan dat van het schilderij worden in de gewenste lengte gesneden. Om spanning tussen de strips en het originele doek te vermijden, zijn de strips niet langer dan 30 centimeter. Men gebruikt liever meerdere kleinere strips van 5 à 10 centimer lengte dan één grote strip (zoals in het filmpje). De breedte van de strip moet ongeveer het dubbele van de bestaande rand meten. De uitgerafelde draadjes komen aan de binnenkant van het doek te liggen; tot ongeveer één centimer over de vouwlijn van het canvas. De kant van het weefsel, dat met het doek van het schilderij in contact komt, wordt over ongeveer 5 centimeter uitgerafeld. De resterende draden worden met een scalpel licht ontdikt. Dit verhindert dat bij het kleefproces dat de uitgerafelde draadjes aan de beeldzijde doordrukken en zich in het schilderij aftekenen. Dan worden de strips met de uitgrafelde draden op het doek gepositionneerd. De uitgerafelde draadjes komen aan de binnenkant van het doek te liggen; ongeveer één centimer over de vouwlijn van het doek. Strip waarvan één zijde is uitgerafeld. HET AANBRENGEN VAN HET ADHESIEF Op de oorspronkelijke omslagslagrand en op het gedeelte van het doek dat net overheen de spieraamlat komt maar onder het rabat van de lijst blijft, wordt onverdunde Lascaux 498-20X lijm gestreken (of het eerder vermelde acryldispersie­preparaat). Eenzelfde laag wordt dan op de gesneden stroken gestreken die voor die gelegenheid op siliconenpapier liggen om de ondergrond niet te bevuilen. De kleefranden moeten allen volledig voorzien zijn van lijm. Het kleefmiddel wordt nu met een strijkboutje ingestreken. Het kleefmiddel is met een spatel of een borstel tot over de vouwlijn van de spanrand aangebracht en met een strijkboutje ingevrewen. Onmiddellijk na het instrijken van de lijmmassa worden de stroken op de overslagrand neergelegd en met de hand (of met bijvoorbeeld een koud antieke ijzeren strijkbout) aangedrukt. De stroken mogen tijdens het kleven niet vervormd worden. Als de strippen toch vervormd worden, zullen ze na een tijd terug naar hun oorspronkelijke toestand terugkeren en de drager ernstig vervormen. Het is dus aangewezen om met de koude strijkbouten niet een strijkende beweging te maken, maar om de bouten enkel te gebruiken om lichte druk op de strips uit te oefenen. De uitgerafelde draadjes (ongeveer één centimer breed) kunnen zich na een tijd aftekenen aan de beeldzijde. Men zorgt er dus voor dat dit deel van de strip lining achter de spanlat verborgen blijft. Aanbrengen van de strips. NOOT : De beide lijmlagen (te weten de lijmlaag op de strips en de lijmlaag op de spanranden) kan men ook eerst laten drogen. Voor het verlijmen activeert men dan de lijmmassa op de randomslagen met Tolueen of Xyleen. Daartoe strijkt men de ingelijmde vlakken in met xyleen tot die kleverig worden. Dan drukt men de ingelijmde en gedroogde strips in die gereactiveerde lijm en drukt men het geheel aan met een koude strijkbout. Laat het doek nu 24 uur rusten voor het opnieuw op te spannen. Om het doek absoluut vlak te houden, legt men op het doek een stuk siliconenpapier, waarop bijvoorbeeld een houten plank wordt gelegd. Op de plank kunnen gewichtjes gelegd worden om het geheel wat aan te drukken.). HET VERSNELLEN VAN HET KLEEFPROCES Om het kleefproces te versnellen kunnen de net gekleefde randen met een strijkboutje verwarmd worden. Leg een stuk siliconenpapier op de strips en strijk ze licht aan. Hierdoor wordt de kleefmassa geactiveerd. Eens de kleefmassa geactiveerd koelt men de strips met een antieke ijzeren strijkbout af. Het doek kan dan na ongeveer drie uur weer opgespannen worden. Let er wel op dat de in de kleefmassa aanwezige solventen kunnen verdampen. Het is daarom belangrijk om deze dampen de vrije vlucht te laten. In plaats van silliconenpapier of Melinex als tussenlaag tussen de strips en het strijkboutje te gebruiken, kan beter een stuk ongekleurd vilt worden gebruikt. Vilt laat de dampen immers gemakkelijk door. DE DROOGTIJD Bij het natte aanzetten van de strips moet de lijm gedurende 3 à 4 dagen drogen voor men het doek opnieuw worden opgespannen.Voor de droge bewerking : zie hierboven. HET OPSPANNEN VAN HET DOEK De herstelde omslagranden kunnen door de strip lining opnieuw gebruikt worden om het doek op het spanraam op te spannen. Het opspannen gebeurt volgens de methode die in het hoofdstuk Gronderen in de praktijk wordt beschreven. Wel moet er tijdens het aanspannen op gelet worden dat de spanning zeer langzaam en gelijkmatig opgedreven wordt, zodat het oude doek niet scheurt en er geen plaatselijke vervormingen optreden. Louise Héger, (1939-1933), Boomgaard te Tervuren, 1880 (Brussel, privé collectie). Gerestaureerde situatie (achterkant) met strip lining. HET VERWIJDEREN VAN DE STRIPS De strips kunnen ook verwijderd worden. Hiertoe strijkt men de gekleefde zone langs de buitenkant van de linnenstrip met xyleen in. Dit kan ook door op de strippen in xyleen gedrenkte proppen watten te leggen. De lijm neemt het oplosmiddel dan op en wordt week. De strips kunnen dan eenvoudig verwijderd worden. De sporen van de lijm kunnen uit het doek verwijderd worden door - daar waar nog sporen van lijm zijn - de lijm met in xyleen gedrenkte watten-proppen in te strijken. De lijm wordt dan door de watten opgezogen. BELANGRIJK : Xyleen is een erg toxisch product dat schadelijk voor de gezondheid is. Volg daarom steeds de veiligheidsvoorschriften voor het werken met solventen. ANDERE KLEEFSTOFFEN Andere kleefstoffen die voor een strip lining geëigend zijn, zijn acryl lijmen die uiteindelijk niet te zacht of te elastisch blijven. Geschikt zijn bijvoorbeeld Plextol D541 en Lascaux acrylkleber 498-HV. Warme lijm zoals BEVA 371 is ook geschikt. De was/hars bedoekingsspecie kan niet gebruikt worden, omdat die te weinig kleefkracht heeft. Houtlijm (PVA) is te hard. LEES OOK : STEPHEN HACKNEY, Painting on Canvas : Lining and Alternatives, Tate Papers, London, Automn 2004.unction, Types, History and Use. ________________________________ VOETNOTEN :     ");
array_files[35]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/solventsafety.pdf","2011-12-16","532K"," Microsoft PowerPoint - Solventsafety1.pps [Read-Only] [Compatibility Mode]    ","","","Working Safety with Solvents A safety & health guide Developed by the Division of Occupational Safety & Health (DOSH) What are Solvents? Solvents are liquid chemicals that are used to dissolve oils, greases and paints, or are ingredients in paints, glues, epoxy resins, mastics, inks and pesticides. They are often used in cleaning and degreasing materials and tools and in spray painting. Examples include gasoline, acetone, alcohol, turpentine, paint thinner, kerosene, mineral spirits, toluene, xylene and methylene chloride. Typical uses of solvents Spray painting ­ toluene, xylene, mineral spirits Cleaning metal or plastic parts ­ trichloroethylene, trichloroethane Cleaning tools - acetone, MEK, toluene, xylene, mineral spirits Fiberglass products - acetone Printing presses ­ a variety of solvents Silk-screening ­ a variety of solvents Dry cleaning - perchloroethylene Furniture refinishing - methylene chloride Plastics manufacturing ­ a variety of solvents Electronics ­ glycol ethers Flammable and combustible solvents Most solvents will burn ­ except those with chlorine in their chemical makeup (like methylene chloride, or perchloroethylene). The more volatile a solvent is (turns into vapor), the more flammable it is. A solvent with a flashpoint of 100° F or less is designated flammable and ignites easily. If the flashpoint is more than 100° F, the solvent is called combustible and is more difficult to ignite. Flashpoint: the lowest temperature at which a solvent gives off enough vapor to burn when a flame or spark is present. Limits of Flammability of Solvents The limits of flammability is the range that a mixture of air and a solvent vapor is flammable. Mixtures can be too lean (not enough vapor) or too rich (too much vapor) to ignite and burn. An example is an automobile engine. Even though gasoline is very flammable, the car wont run if the mixture is too rich (too much gasoline vapor) or too lean in the carburetor or fuel injection system. When solvent vapors can ignite Lower and upper flammable limits ­ LFL & UFL Acetone LFL ­ 2.5% UFL ­ 12.8% Flammable Range 2.5% to 12.8 % Too little fuel will not ignite This slide shows that acetone will not burn or explode if it is less than 2.5% in the air or more than 12.8% in the air. Other solvents have different LFLs and UFLs. The UFL can be exceeded in closed confined spaces. LFL is also called LEL ­ lower explosive limit. Flammable Solvents Lower Flammable Limit ­ LFL (LEL) In most work situations, the lower flammable limit (LFL) is the main concern. Vapors from flammable liquids in the workplace are often too diluted to catch fire or explode. In a small room or confined space like a tank, the vapor levels can quickly go above the LFL. DOSH regulations prohibit anyone entering a confined space if flammable vapor levels are above 10% of the LFL. LFL is also called LEL or lower explosive limit. Flammable Solvent Safe Practices Keep away from open flames or sparks. Use containers specially designed (UL - approved) for flammable liquids. Ground and bond metal containers when transferring solvents to prevent static electricity sparks. Acetone, toluene, xylene, turpentine, gasoline and MEK are especially flammable solvents (flashpoint below 100 degrees F) Health Hazards of Solvents As a group, solvents can: Irritate your eyes, nose or throat, Make you dizzy, high, sleepy, give you a headache or cause you to pass out, Affect your judgment or coordination, Cause internal damage to your body, Dry out or irritate your skin. Solvents and Skin Solvents can have a direct effect on the skin and be absorbed through the skin. Most solvents will dissolve the natural oils in the skin and cause dryness and chapping. Some solvents are also directly irritating to the skin or cause severe skin allergies in some people. Regular or constant immersing or cleaning bare hands with solvents will cause skin dermatitis. Solvent dermatitis Skin absorption of solvents Some liquid solvents will go through the skin into the body. Some of these absorbed solvents can damage internal organs or cause long-term health damage. In some cases as much of a solvent can enter through the body by skin absorption as by inhalation. Other chemicals dissolved in solvents can also pass through the skin along with the solvent. Gloves and protective clothing are the best protection. A group of solvents known as glycol ethers and certain alcohol solvents are especially absorbable through the skin and cause internal health effects. Solvents and the eyes A direct liquid solvent splash into the eyes can cause extreme irritation or even damage. Some solvent vapors can also be irritating to the eyes. Some solvents are absorbed through the eyes. Eye protection is often needed to protect against liquid splashes. Solvent vapors in the air Because most solvents send vapors into the air, inhalation is the most common route of exposure. Some solvents are more toxic than others. Even with low toxicity solvents, an exposure to extremely high levels can cause sudden death. Some solvents have strong odors even at harmless levels while others have no odor at dangerous levels. Permissible Exposure Limits Most commonly used solvent vapors have Permissible Exposure Limits (PELs) or allowable amounts in the air. Most of these limits are based on average 8-hour exposures ­ a few are peak or ceiling limits. The lower the limit, the more toxic the solvent is. Examples of PELs for common solvents: acetone ­ 750 ppm isopropyl alcohol ­ 400 ppm MEK ­ 200 ppm turpentine ­ 100 ppm xylene ­ 100 ppm toluene ­ 100 ppm ethyl benzene ­ 100 ppm trichloroethylene ­ 50 ppm ppm = parts per million 10,000 ppm = 1% in air Some Especially Dangerous Solvents Benzene ­blood damage and leukemia in hands and feet) N-hexane ­ peripheral neuropathy (tingling & numbness Methanol ­ blindness Carbon tetrachloride ­ severe liver & kidney damage Certain Freons ­ irregular heartbeat Certain glycol ethers ­ damage to fetus, lowered sperm count, blood damage Many of these chemicals are no longer used because of their high health hazards. However they may occasionally show up in products in small amounts, in products from other countries, or as an unintended contaminant. Solvent Vapor Exposure Activities that produce large amounts of solvent vapors Spraying & spray-painting Frequent use of solvent-soaked rags to clean parts or cleaning large surface areas Dipping or cleaning parts in large open containers Large spills or releases How can solvent vapor exposure be reduced? Eliminate the solvent ­ this is the most foolproof method, but not always possible. Cleaning can sometimes be done with strong detergents. Substitute with a less toxic solvent ­ the toxicity must be known. Sometimes there is no good substitute. Substitute with a less volatile solvent ­ solvents that evaporate less readily may not give off enough vapors to exceed the PEL. How can solvent vapor exposure be reduced? (continued) Enclosing a process using solvents ­ prevents vapors from escaping into the air. Covering all open-topped containers and tanks during non-use ­ reduces the time vapors are being emitted into the air. Prohibiting the use of the solvent in unventilated enclosed or confined spaces ­ventilation will reduce levels in the air. General or exhaust ventilation ­ see next slide General Ventilation General ventilation dilutes the concentration of the solvent in the air of a room or space. When small amounts of solvents are used or the solvents are low toxicity, general ventilation is usually adequate. General ventilation may be as simple as opening a door or window, or installing a wall or roof fan to bring in fresh air. Exhaust Ventilation Exhaust ventilation is essential when solvents are used in confined spaces even in moderate amounts. Local exhaust ventilation which capture solvent vapors at the source may be needed. Local exhaust ventilation is usually needed indoors when highly toxic solvents are used or when large amounts of less toxic solvent vapors are generated. Use of Respirators Respirators are the last choice for protection of employees from solvents, only after other possible methods are found not feasible. The type of respirator needed depends on the toxicity and amount of solvent vapor in the air. Paper masks do not protect against solvents ­ the vapors go right through them. These are only good for dust. Why Respirators Are the Last Choice Respirators have major limitations: They can leak, wear out, or be the wrong kind. They can be hot, uncomfortable and make it hard to see or communicate. They can be hard to breathe through. People may remove them in contaminated air. Types of Respirators for Solvents Four types of respirators provide protection Air-purifying half-face respirator ­ solvent is captured in an activated charcoal cartridge Air-purifying full-face respirator ­ same as above, but also provides protection from solvent eye irritation Powered air purifying respirator (PAPR)air is pulled through cartridges by an batteryoperated fan. Reduces breathing resistance. Air-line Respirator ­ fresh air is supplied by a hose from a compressor. The most protective type typically used for high levels or confined space work. How Cartridge Respirators Work Cartridges capture solvents during inhalation Air inhaled in, solvents trapped Air exhaled out Air inhaled in, solvents trapped This picture shows how air moves in and out of the respirator. The act of breathing creates a negative pressure inside the mask, which is why these and dust masks are sometimes called negative pressure respirators. If the mask does not fit properly along the edges, contaminated air can enter. This is why fit-testing is essential when using these kind of respirators. Respirator Cartridges for Solvents Organic vapor cartridges are the only type that capture solvent vapors. Cartridges for solvents will absorb only so much solvent until breakthrough occurs. Cartridges are not suitable for some solvents since they are not trapped inside the cartridge. (includes methanol and methylene chloride) Cartridges should be selected and changed regularly according to manufacturers recommendations. Air-line Respirators For Solvents Air-line respirators are required when solvent levels are more higher than the 10 times the PEL of the solvent. Air-line respirators are limited to 300 feet of hose. Fresh air is typically supplied from an air compressor. The compressor must be able to supply high quality clean air. Link to air quality requirements Respirator Fit Respirators Must Fit Properly Respirators must fit properly to prevent solvent vapor leaks around the edges. Fit-testing must be done before first wearing a respirator. Beards are not allowed when wearing most respirators because they will leak. Some loose-fitting respirators do not require fit-testing and can be used with beards. Gloves for Solvent Skin Protection Only chemical resistant gloves will provide adequate protection for the hands. Leather or cloth gloves will simply soak up solvents and hold them against the skin. Latex gloves will be softened or dissolved by some solvents. Chemical-Resistant Gloves Chemical-resistant gloves facts Chemical-resistant gloves are not totally chemical-proof Solvents will eventually penetrate the gloves over time. The thicker the glove, the more resistant it is to solvents. Solvents will also break down (swell, crack or weaken) the glove material over time. Thick is better than Thin Chemical-Resistant Gloves Chemical glove selection No single glove material will protect against all solvents. You must select gloves according to the type of solvent. Good chemical gloves are made of Viton®, butyl, nitrile, neoprene, PVC or a combination of these. Link to chemical glove selection guide Chemical-resistant Gloves Using chemical-resistant gloves You should know what solvent you are handling and how long the gloves will keep the chemical out. Throw away gloves whenever degradation is visible or you know chemicals have leaked inside. When handling highly toxic solvents, two layers of chemical-resistant gloves can provide additional protection. inner glove outer glove Solvents and Hazard Communication All employees must be trained on the hazards of the specific solvents they use or are exposed to. Material safety data sheets (MSDS) provide information on product ingredients and hazards of solvents. All employees must have access to the MSDS as well as training. All containers of solvents must be labeled with the name and hazards of the contents. Example MSDS Label Information for Solvent Products What is on the product label? · The manufacturer · The name of the product · A hazard warning · A list of hazardous ingredients Be sure all solvent containers are labeled. Further Information on Solvents OSHA ­ Occupational Safety & Health Administration http://www.osha.gov/SLTC/solvents/solutions.html NIOSH ­ National Institute of Occupational Safety & Health http://www.cdc.gov/niosh/topics/organsolv/ CROET - Center for Research on Occupational & Environmental Toxicology http://www.croetweb.com/links.cfm?topicID=39     ");
array_files[36]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/xyleensafetysheet.pdf","2011-12-16","91K"," Occupational Safety and Health Guideline for Xylene    ","","","All DOL OSHA Advanced Search A to Z Index | En Español | Contact Us | FAQs | About OSHA OSHA Newsletter RSS Feeds Print This Page Text Size Whats New | Offices Home Workers Regulations Enforcement Data & Statistics Training Publications Newsroom Small Business Back to Occupational Safety and Health Guidelines Occupational Safety and Health Guideline for Xylene DISCLAIMER: These guidelines were developed under contract using generally accepted secondary sources. The protocol used by the contractor for surveying these data sources was developed by the National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH), the Occupational Safety and Health Administration (OSHA), and the Department of Energy (DOE). The information contained in these guidelines is intended for reference purposes only. None of the agencies have conducted a comprehensive check of the information and data contained in these sources. It provides a summary of information about chemicals that workers may be exposed to in their workplaces. The secondary sources used for supplements III and IV were published before 1992 and 1993, respectively, and for the remainder of the guidelines the secondary sources used were published before September 1996. This information may be superseded by new developments in the field of industrial hygiene. Therefore readers are advised to determine whether new information is available. Introduction | Recognition | Evaluation | Controls | References | Bibliography | Reference Table Introduction This guideline summarizes pertinent information about xylene for workers and employers as well as for physicians, industrial hygienists, and other occupational safety and health professionals who may need such information to conduct effective occupational safety and health programs. Recommendations may be superseded by new developments in these fields; readers are therefore advised to regard these recommendations as general guidelines and to determine periodically whether new information is available. Recognition SUBSTANCE IDENTIFICATION * Formula C(6)H(4)(CH(3))(2) * Structure (For Structure, see paper copy) * Synonyms Dimethyl benzene; xylol; methyl toluene; 1,4-dimethyl-benzene; Violet 3 * Identifiers 1. CAS 1330-20-7 2. RTECS ZE2100000 3. DOT UN: 1307 27 4. DOT label: Flammable Liquid * Appearance and odor The xylene in commercial use is composed of a mixture of the three isomers ortho-xylene, meta-xylene, and para-xylene; the meta isomer predominates in these mixtures. o-Xylene and m-xylene are clear, colorless, flammable liquids that have characteristically sweet, balsam-like odors. At low temperatures, the para-isomer occurs in the form of clear, colorless plates. CHEMICAL AND PHYSICAL PROPERTIES * Physical data 1. Molecular weight: 106 2. Boiling point (760 torr): 135 to 145 degrees C (275 to 293 degrees F) 3. Specific gravity (water = 1): 0.86 at 20 degrees C (68 degrees F) 4. Vapor density (air = 1 at boiling point of xylene): 3.7 5. Melting point: -25 degrees C (-13 degrees F) 6. Vapor pressure at 20 degrees C (68 degrees F): 7 to 9 torr 7. Solubility: Insoluble in water; soluble in alcohol, ether, acetone, and benzene 8. Evaporation rate (butyl acetate = 1): 0.6 * Reactivity 1. Conditions contributing to instability: Heat, sparks, or open flame. 2. Incompatibilities: Contact of xylene with strong oxidizers may cause fires and explosions. 3. Hazardous decomposition products: Toxic gases (such as carbon monoxide) may be released in a fire involving xylene. 4. Special precautions: Xylene attacks some coatings and some forms of plastic and rubber. * Flammability The National Fire Protection Association has assigned a flammability rating of 3 (severe fire hazard) to xylene. 1. Flash point: 27 to 32 degrees C (81 to 90 degrees F). 2. Autoignition temperature: 464 degrees C (867 degrees F). 3. Flammable limits in air (percent by volume): Lower, 1; upper, 7. 4. Extinguishant: Use foam, dry chemical, or carbon dioxide to fight fires involving xylene. Water may be used to reduce the rate of burning or to cool fire-exposed containers. Fires involving xylene should be fought upwind and from the maximum distance possible. Keep unnecessary people away; isolate hazard area and deny entry. Emergency personnel should stay out of low areas and ventilate closed spaces before entering. Vapor explosion and poison hazards may occur indoors, outdoors, or in sewers. Vapors may travel to a source of ignition and flash back. Containers of xylene may explode in the heat of the fire and should be moved from the fire area if it is possible to do so safely. If this is not possible, cool containers from the sides with water until well after the fire is out. Stay away from the ends of containers. Personnel should withdraw immediately if a rising sound from a venting safety device is heard or if there is discolora-tion of a container due to fire. Dikes should be used to contain fire-control water for later disposal. If a tank car or truck is involved in a fire, personnel should isolate an area of a half a mile in all directions. Firefighters should wear a full set of protective clothing, including a self-contained breathing apparatus, when fighting fires involving xylene. Firefighters protective clothing may provide limited protection against fires involving xylene. * Warning properties The odor threshold for xylene is 1 part per million (ppm) parts of air. Because this value is below the Occupational Safety and Health Administration (OSHA) current permissible exposure limit (PEL) of 100 ppm [29 CFR 1910.1000, Table Z-1-A], xylene is considered to have adequate warning properties. * Eye irritation properties The eye irritation threshold for xylene is 200 ppm (870 mg/m(3)). EXPOSURE LIMITS The current OSHA PEL for xylene is 100 ppm (435 milligrams per cubic meter (mg/m(3)) of air) as an 8-hour time-weighted average (TWA) concentration. The National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) recommended exposure limits (RELs) for xylene are 100 ppm (435 mg/m(3)) as a TWA for up to a 10-hour workshift and a 40-hour workweek and 200 ppm (868 mg/m(3)) for 10 minutes as a short-term limit [NIOSH Recommendations, 1988]. The American Conference of Governmental Industrial Hygienists (ACGIH) has assigned xylene a threshold limit value (TLV) of 100 ppm (435 mg/m(3)) as a TWA for a normal 8hour workday and a 40-hour workweek and a short-term exposure limit (STEL) of 150 ppm (655 mg/m(3)) for periods not to exceed 15 minutes [ACGIH 1988, p. 42]. The OSHA and ACGIH limits are based on the risk of irritant, narcotic, and chronic effects associated with exposure to xylene, and the NIOSH limit is based on xylenes potential to cause central nervous system depression and respiratory irritation. Evaluation HEALTH HAZARD INFORMATION * Routes of Exposure Exposure to xylene can occur via inhalation, ingestion, eye or skin contact, and, to a small extent, by absorption through the skin. * Summary of toxicology 1. Effects on Animals: Xylene exposure produces central nervous system depression and irritation of the eyes and skin in animals. Xylene is also fetotoxic and teratogenic in several species of experimental animals when administered by the oral or inhalation routes [RTECS 1989]. The LC(50) in the rat for a 4-hour xylene inhalation exposure is 5000 ppm, and the oral LD(50) in the same species is 4300 mg/kg [RTECS 1989]. The meta isomer may be more acutely toxic than the o- or p-isomer: mice exposed for 24 hours to 2010 ppm of the m-isomer or to 3062 ppm of the o-isomer died, while exposure for the same period to 4912 ppm of the p-isomer did not cause death [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511]. Rats exposed to a 1600-ppm concentration of xylene (isomer unspecified) for 2 or 4 days showed signs of irritation, became uncoor-dinated, lost weight, had an increased red blood cell count, exhibited signs of narcosis, and died [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511]. Rats exposed to a 980-ppm concentration of xylene for 7 days developed leukopenia, and autopsy revealed kidney congestion and hyperplasia of the bone marrow and spleen [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511]. In contact with the eye, xylene causes irritation of the conjunctiva, tur-bidity of the cornea, swelling, and tearing in rabbits [Clayton and Clayton 1981, p. 3292]. Repeated application to rabbit skin of a 95- or 100-percent solution of xylene causes redness, moderate irritation, and slight necrosis [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511; RTECS 1989]. Rabbits exposed for 40 to 55 days to a xylene concentra-tion of 1150 ppm developed a decrease in their red and white blood cell counts and an increase in thrombocytes, but these effects were reversible [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 571]. In chronic inhalation studies, rats and dogs exposed to 800 ppm for 6 hours/day for 65 days showed no measurable ill effects [ACGIH 1986, p. 637]. No signs of carcinogenicity were noted in long-term gavage studies in rats and mice [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511]. Administered subcutaneously to rats at 300 mg/kg/day for 6 weeks or at 700 mg/kg/day for 9 weeks, xylene failed to cause hematopoietic effects; earlier reports of xylenes myelotoxicity appear to have been based on exposures to xylene contaminated with benzene, a known myelotoxin [HSDB 1986; ACGIH 1986, p. 637]. The offspring of pregnant rats inhaling 50 mg/m(3) xylene for 6 hours on days 1 to 21 of pregnancy or 250 or 600 mg/m(3) for 24 hours on days 7 to 15 of pregnancy had an increased incidence of musculoskeletal abnormalities, and the offspring of pregnant mice administered xylene by inhalation or oral dosing also showed developmental abnormalities [RTECS 1989]. 2. Effects on Humans: Xylene is an irritant of the eyes and mucous membranes at concentrations below 200 ppm, and it is narcotic at high concentrations [AIHA 1978; Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511]. The estimated oral LD(50) for humans is 50 mg/kg [EPA Health Advisory, 1987, p. 4]. Of three workers exposed to xylene concentrations of approximately 10,000 ppm for 18.5 hours, one died and two recovered slowly after a period of unconsciousness and retrograde amnesia; disturbances of liver and kidney function were noted in these workers [ACGIH 1986, p. 637; Baselt 1980, p. 286; Clayton and Clayton 1981, p. 3292]. Ingestion of xylene causes gastrointestinal distress and may cause toxic hepatitis [Clayton and Clayton 1981, p. 3294]. Aspiration of xylene or acute exposure to high vapor concentrations of this substance may cause chemical pneumonitis, hemorrhage into the air spaces, and pulmonary edema [Clayton and Clayton 1981, p. 3294; Klaassen, Amdur, and Doull 1986, p. 351]. A worker exposed to the vapors of a solvent containing 75 percent xylene (approximate airborne xylene concentration of 60 to 350 ppm) developed giddiness, anorexia, and vomiting [Proctor, Hughes, and Fischman 1988, p. 511]. After inhalation of high (not further specified) concentrations of xylene, workers may become flushed, feel hot, and experience confusion, dizziness, tremors, and other signs or symptoms of central nervous system toxicity [Clayton and Clayton 1981, p. 3294]. Blood dyscrasias that have proven fatal in at least one case are reported to have been the result of chronic xylene exposure, but these hematopoietic effects are now believed to have been caused by benzene, formerly a common contaminant of xylene [ACGIH 1986, p. 637]. Chronic exposure to xylene may cause central nervous system depression, anemia, mucosal hemorrhage, bone marrow hyperplasia, liver enlargement, liver necrosis, and nephrosis [Clayton and Clayton 1981, p. 3295]. Repeated contact of the skin with xylene causes drying and dermatitis [Clayton and Clayton 1981, p. 3295]. * Signs and symptoms of exposure 1. Acute exposure: The signs and symptoms of acute exposure to xylene include headache, fatigue, irritability, lassitude, nausea, anorexia, flatulence, irritation of the eyes, nose, and throat, and motor incoordination and impairment of equilibrium. Flushing, redness of the face, a sensation of increased body heat, increased salivation, tremors, dizziness, confusion, and cardiac irritability have also been reported. 2. Chronic exposure: The signs and symptoms of chronic exposure to xylene may include conjunctivitis; dryness of the nose, throat, and skin; dermatitis; and kidney and liver damage. * Emergency procedures: In the event of an emergency, remove the victim from further exposure, send for medical assistance, and initiate the following emergency procedures: 1. Eye exposure: If xylene or a solution containing xylene gets into the eyes, immediately flush the eyes with large amounts of water for a minimum of 15 minutes, lifting the lower and upper lids occasionally. Get medical attention as soon as possible. 2. Skin exposure: If xylene or a solution containing xylene contacts the skin, the contaminated skin should be washed with soap and water. If irritation persists, get medical attention. 3. Inhalation: If xylene vapors are inhaled, move the victim at once to fresh air and get medical care as soon as possible. If the victim is not breathing, perform cardiopulmonary resuscitation; if breathing is difficult, give oxygen. Keep the victim warm and quiet until medical help arrives. 4. Ingestion: DO NOT INDUCE VOMITING. If xylene or a solution containing xylene is ingested, give the victim several glasses of water to drink. Get medical help immediately. Keep the victim warm and quiet until medical help arrives. 5. Rescue: Remove an incapacitated worker from further exposure and implement appropriate emergency procedures (e.g., those listed on the Material Safety Data Sheet required by OSHAs Hazard Communication Standard, 29 CFR 1910.1200). All workers should be familiar with emergency procedures and the location and proper use of emergency equipment. EXPOSURE SOURCES AND CONTROL METHODS The following operations may involve xylene and lead to worker exposures to this substance: Blending of motor and aviation fuels Use as a diluent or solvent in lacquers, varnishes, inks, paints, surface coatings, dyes, adhesives, cleaning fluids, and rubber cements Use as a feedstock for xylidenes, benzoic acid, phthalic anhydride, and isophthalic and terephthalic acids and their esters Manufacture of quartz crystal oscillators, hydrogen peroxide, perfumes, insect repellents, dyes, pharmaceuticals, vitamins, and leather, and use as a sterilizing agent for cat-gut Formulation of insecticides Use with Canada balsam as oil-immersion fluid in microscopy and as a cleaning agent in laboratory applications Methods that are effective in controlling worker exposures to xylene, depending on the feasibility of implementation, are Process enclosure, Local exhaust ventilation, General dilution ventilation, and Personal protective equipment. The following publications are good sources of information on control methods: 1. ACGIH [1986]. Industrial ventilation--a manual of recommended practice. Cincinnati, OH: American Conference of Governmental Industrial Hygienists. 2. Burton DJ [1986]. Industrial ventilation--a self study companion. Cincinnati, OH: American Conference of Governmental Industrial Hygienists. 3. Alden JL, Kane JM [1982]. Design of industrial ventilation systems. New York, NY: Industrial Press, Inc. 4. Wadden RA, Scheff PA [1987]. Engineering design for control of workplace hazards. New York, NY: McGraw-Hill. 5. Plog BA [1988]. Fundamentals of industrial hygiene. Chicago, IL: National Safety Council. MEDICAL MONITORING * Medical Screening Workers who may be exposed to chemical hazards should be monitored in a systematic program of medical surveillance that is intended to prevent occupational injury and disease. The program should include education of employers and workers about work-related hazards, placement of workers in jobs that do not jeopardize their safety or health, early detection of adverse health effects, and referral of workers for diagnosis and treatment. The occurrence of disease or other work-related adverse health effects should prompt immediate evaluation of primary preventive measures (e.g., indus-trial hygiene monitoring, engineering controls, and personal protective equipment). A medical monitoring program is intended to supplement, not replace, such measures. To place workers effectively and to detect and control work-related health effects, medical evaluations should be performed (1) before job placement, (2) periodically during the period of employment, and (3) at the time of job transfer or termination. * Preplacement medical evaluation Before a worker is placed in a job with a potential for exposure to xylene, the examining physician should evaluate and document the workers baseline health status with thorough medical, environmental, and occupational histories, a physical examination, and physiologic and laboratory tests appropriate for the anticipated occupational risks. These should concentrate on the function and integrity of the central nervous system, blood, liver, kidneys, and skin. A preplacement medical evaluation is recommended to assess an individuals suitability for employment at a specific job and to detect and assess medical conditions that may be aggravated or may result in increased risk when a worker is exposed to xylene at or below the prescribed exposure limit. The examining physician should consider the probable frequency, intensity, and duration of exposure as well as the nature and degree of any applicable medical condition. Such conditions (which should not be regarded as absolute contraindications to job placement) include a history and other findings consistent with diseases of the central nervous system, blood, liver, kidneys, or skin. * Periodic medical examinations and biological monitoring Occupational health interviews and physical examinations should be performed at regular intervals during the employment period, as mandated by any applicable Federal, State, or local standard. Where no standard exists and the hazard is minimal, evaluations should be conducted every 3 to 5 years or as frequently as recommended by an experienced occupational health physician. Additional examinations may be necessary if a worker develops symptoms attributable to xylene exposure. The interviews, examinations, and medical screening tests should focus on identifying the adverse effects of xylene on the central nervous system, blood, liver, kidneys, or skin. Current health status should be compared with the baseline health status of the individual worker or with expected values for a suitable reference population. Biological monitoring involves sampling and analyzing body tissues or fluids to provide an index of exposure to a toxic substance or metabolite. Xylene can be detected in the end-exhaled air, venous blood, and urine of exposed individuals. However, urinary levels of methylhippuric acid, a metabolite of xylene, appear to correlate better with airborne xylene concentrations than blood or breath concentrations of xylene. Some sources report that a urinary concentration of 1.5 gram methyl-hippuric acid per gram creatinine in urine correlates with an 8-hour exposure to an airborne concentration of 100 ppm xylene and a moderate level of work activity. * Medical examinations recommended at the time of job transfer or termination The medical, environmental, and occupational history interviews, the physical examination, and selected physiologic or laboratory tests that were conducted at the time of placement should be repeated at the time of job transfer or termination to determine the workers medical status at the end of his or her employment. Any changes in the workers health status should be compared with those expected for a suitable reference population. Because occupational exposure to xylene may cause diseases with prolonged latent periods, the need for medical monitoring may extend well beyond the termination of employment. WORKPLACE MONITORING AND MEASUREMENT PROCEDURES Determination of a workers exposure to airborne xylene is made using a charcoal tube (100/50 mg sections, 20/40 mesh). Samples are collected at a maximum flow rate of 0.2 liter per minute until a maximum air volume of 12 liters is collected. The sample is then treated with carbon disulfide to extract the xylene. Analysis is conducted by gas chromatography using a flame ionization detector. This method has a sampling and analytical error of 0.10 and is included as NIOSH Method 1501 in the NIOSH Manual of Analytical Methods, 3rd edition, Volume 2 [NIOSH 1984]. Controls PERSONAL HYGIENE PROCEDURES If xylene contacts the skin, workers should immediately wash the affected areas with soap and water. Clothing contaminated with xylene should be removed immediately, and provisions should be made for the safe removal of the chemical from the clothing. Persons laundering the clothes should be informed of the hazardous properties of xylene, particularly its potential to cause dryness and irritation of the skin. A worker who handles xylene should thoroughly wash hands, forearms, and face with soap and water before eating, using tobacco products, or using toilet facilities. Workers should not eat, drink, or use tobacco products in areas where xylene is handled, processed, or stored. STORAGE Xylene should be stored in a cool, dry, well-ventilated area in tightly sealed containers that are labeled in accordance with OSHAs Hazard Communication Standard [29 CFR 1910.1200]. Outside or detached storage is preferred; inside storage must be in a standard flammable liquids storage room or cabinet. The ventilation used in storage areas must be of explosion-proof design. Containers of xylene should be protected from physical damage and should be stored separately from strong oxidizers, heat, sparks, and open flame. Only nonsparking tools may be used to handle xylene. To prevent static sparks, containers must be grounded and bonded for transfers. Because empty containers that formerly contained xylene may still hold product residues, they should be handled appropriately. SPILLS AND LEAKS In the event of a spill or leak involving xylene, persons not wearing protective equipment and clothing should be restricted from contaminated areas until cleanup has been completed. The following steps should be undertaken following a spill or leak: 1. Do not touch the spilled material; stop the leak if it is possible to do so without risk. 2. Notify safety personnel. 3. Remove all sources of heat and ignition. 4. Ventilate potentially explosive atmospheres using maximally explosion-proof equipment. 5. Use nonsparking tools for cleanup. 6. Water spray may be used to reduce vapors, but the spray may not prevent ignition in closed spaces. 7. For small liquid spills, take up with sand or other noncombustible absorbent material and place into closed containers for later disposal. 8. For large liquid spills, build dikes far ahead of the spill to contain the xylene for later reclamation or disposal. EMERGENCY PLANNING, COMMUNITY RIGHT-TO-KNOW, AND HAZARDOUS WASTE MANAGEMENT REQUIREMENTS The Environmental Protection Agencys (EPAs) regulatory requirements for emergency planning, community right-to-know, and hazardous waste management may vary over time. Users are therefore advised to determine periodically whether new information is available. * Emergency planning requirements Xylene is not subject to EPA emergency planning requirements under the Superfund Amendments and Reauthorization Act (Title III). * Reportable quantity requirements (releases of hazardous substances) A hazardous substance release is defined by EPA as any spilling, pumping, pouring, emitting, emptying, discharging, injecting, escaping, leaching, dumping, or disposing into the environment (including the abandonment or discarding of containers) of hazardous substances. In the event of a release that is above the reportable quantity for that chemical, employers are required by the Comprehensive Environmental Response, Compensation, and Liability Act (CERCLA) to notify the proper Federal authorities. The reportable quantity for xylene is 1000 pounds. If an amount equal to or greater than this quantity is released within a 24-hour period, CERCLA [40 CFR Part 302.6] requires employers to notify the National Response Center IMMEDIATELY at (800) 424-8802 (in Washington, D.C. at (202) 4262675). * Community right-to-know requirements Employers who own or operate facilities in SIC codes 20-39 that employ 10 or more employees and that manufacture 25,000 pounds or more of xylene per calendar year or otherwise use 10,000 pounds or more of xylene per calendar year are required by EPA (49 CFR Part 372.30) to submit a Toxic Chemical Release Inventory form (Form R) to EPA reporting the amount of xylene emitted or released from their facility annually. * Hazardous waste management requirements EPA considers a waste to be hazardous if it exhibits any of the following characteristics: ignitability, corrosivity, reactivity, or toxicity, as defined in 40 CFR 261.21-261.24. Under the Resource Conservation and Recovery Act (RCRA), EPA has specifically listed many chemical wastes as hazardous. Xylene is listed as a hazardous waste under RCRA and has been assigned EPA Hazardous Waste No. U239. It is approved for land disposal as long as the concentration of xylene in the waste or treatment residual does not exceed 28 mg/kg. Xylene also may be disposed of in an organometallic or organic lab pack that meets the requirements of 40 CFR 264.316 or 265.316. Providing more information about the removal and disposal of specific chemicals is beyond the scope of this guideline. EPA, U.S. Department of Transportation, and State and local regulations should be followed to ensure that removal, transport, and disposal of this substance are conducted in accordance with existing regulations. To be certain that chemical waste disposal meets EPA regulatory requirements, employers should address any questions to the RCRA hotline at (202) 382-3000 (in Washington, D.C.) or toll-free at (800) 424-9346 (outside Washington, D.C.). In addition, relevant State and local authorities should be contacted for information on any requirements they may have for the waste removal and disposal of this substance. RESPIRATORY PROTECTION * Conditions for respirator use Good industrial hygiene practice requires that engineering controls be used where feasible to reduce workplace concentrations of hazardous materials to the prescribed exposure limit. However, some situations may require the use of respirators to control exposure. Respirators must be worn if the ambient concentration of xylene exceeds prescribed exposure limits. Respirators may be used (1) before engineering controls have been installed, (2) during work operations such as maintenance or repair activities that involve unknown exposures, (3) during operations that require entry into tanks or closed vessels, and (4) during emergency situations. If the use of respirators is necessary, the only respirators permitted are those that have been approved by NIOSH and the Mine Safety and Health Administration (MSHA). * Respiratory protection program Employers should institute a complete respiratory protection program that, at a minimum, complies with the requirements of OSHAs Respiratory Protection Standard [29 CFR 1910.134]. Such a program must include respirator selection (see Table 1), an evaluation of the workers ability to perform the work while wearing a respirator, the regular training of personnel, fit testing, periodic workplace monitoring, and regular respirator maintenance, inspection, and cleaning. The implementation of an adequate respiratory protection program (including selection of the correct respirator) requires that a knowledgeable person be in charge of the program and that the program be evaluated regularly. For additional information on the selection and use of respirators and on the medical screening of respirator users, consult the NIOSH Respirator Decision Logic [NIOSH 1987c] and the NIOSH Guide to Industrial Respiratory Protection [NIOSH 1987a]. Table 1 lists the respiratory protection that NIOSH recommends for workers exposed to xylene. The recommended protection may vary over time because of changes in the exposure limit for xylene or in respirator certification requirements. Users are therefore advised to determine periodically whether new information is available. PERSONAL PROTECTIVE EQUIPMENT Protective clothing should be worn to prevent skin contact with xylene. Impervious gloves, boots, aprons, gauntlets, and other protective clothing are recommended for use as necessary [Genium MSDS 1988, No. 318]. Chemical protective clothing should be selected on the basis of available performance data, manufacturers recommendations, and evaluation of the clothing under actual conditions of use. The following materials have been recommended for use against permeation by xylene and may provide protection for periods greater than 8 hours: polyvinyl alcohol and Viton. Materials that may withstand permeation for more than 4 but fewer than 8 hours are Teflon and polyethylene/ethylene vinyl alcohol [Forsberg and Mansdorf 1989, p. 46]. Natural rubber, butyl rubber, neoprene, a nitrile rubber and polyvinyl chloride mixture, nitrile rubber, polyethylene, polyvinyl chloride, and a neoprene and natural rubber mixture have demonstrated poor resistance to permeation by xylene [Schwope et al. 1987, p. 99; Forsberg and Mansdorf 1989, p. 46]. If xylene is dissolved in an organic solvent, the permeation properties of both the solvent and the mixture must be considered when selecting personal protective equipment and clothing. Safety glasses, goggles, or faceshields should be worn during operations in which xylene might contact the eyes (e.g., through splashes of solution). Eyewash fountains and emergency showers should be available within the immediate work area whenever the potential exists for eye or skin contact with xylene. Contact lenses should not be worn if the potential exists for xylene exposure [NIOSH/OSHA Occupational Health Guideline 1981, p. 3; Genium MSDS 1988, No. 318]. References ACGIH [1986]. Documentation of the threshold limit values and biological exposure indices. 5th edition. Cincinnati, OH: American Conference of Governmental Industrial Hygienists. ACGIH [1988]. TLVs. Threshold limit values and biological exposure indices for 1988-1989. Cincinnati, OH: American Conference of Governmental Industrial Hygienists. AIHA [1978]. Hygienic guide series. Akron, OH: American Industrial Hygiene Association. Baselt RC [1980]. Biological monitoring methods for industrial chemicals. Davis, CA: Biomedical Publications. Clayton G, Clayton F [1981]. Pattys industrial hygiene and toxicology. 3rd revised edition. New York, NY: John Wiley & Sons. Code of Federal regulations. Washington, DC: U.S. Government Printing Office, Office of the Federal Register. EPA Health Advisory [1987]. Xylenes. Washington, DC: Environmental Protection Agency, Office of Drinking Water. HSDB [1986]. Xylenes. Bethesda, MD: The Hazardous Substances Data Bank, National Library of Medicine. Klaassen CD, Amdur MO, Doull J [1986]. Casarett and Doulls toxicology. 3rd edition. New York, NY: Macmillan Publishing Company. NIOSH [1984]. NIOSH manual of analytical methods. 3rd edition. Cincinnati, OH: U.S. Department of Health, Education, and Welfare, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Institute for Occupational Safety and Health. NIOSH [1987a]. NIOSH guide to industrial respiratory protection. Cincinnati, OH: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No. 87-116. NIOSH [1987b]. NIOSH pocket guide to chemical hazards. Cincinnati, OH: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No. 85-114. NIOSH [1987c]. Respirator decision logic. Cincinnati, OH: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No. 87-108. NIOSH [1988]. Recommendations for occupational safety and health standards. Cincinnati, OH: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No. 88-111. Proctor NH, Hughes JP, Fischman ML [1988]. Chemical hazards of the workplace. Philadelphia, PA: J.B. Lippincott Company. RTECS [1989]. Xylene. Bethesda, MD: Registry of Toxic Effects of Chemical Substances, National Library of Medicine. Bibliography DOT [1987]. 1987 Emergency response guidebook, guide 27. Washington, DC: U.S. Department of Transportation, Office of Hazardous Materials Transportation, Research and Special Programs Administration. Forsberg K, Mansdorf SZ [1989]. Quick selection guide to chemical protective clothing. New York, NY: Van Nostrand Reinhold. Grayson M [1985]. Kirk-Othmer concise encyclopedia of chemical technology. Abridged version, 3rd edition. New York, NY: John Wiley & Sons. ITI [1986]. Toxic and hazardous industrial chemicals safety manual. Tokyo, Japan: International Technical Information Institute. Material Safety Data Sheet No. 318 [1988]. Schenectady, NY: Genium Publishing Corporation. Material Safety Data Sheet No. 318A [1980]. Schenectady, NY: Genium Publishing Corporation. Material Safety Data Sheet No. 318B [1980]. Schenectady, NY: Genium Publishing Corporation. Material Safety Data Sheet No. 318C [1980]. Schenectady, NY: Genium Publishing Corporation. Merck Index [1983]. Windholz M. 10th edition. Rahway, NJ: Merck & Company. NFPA [1986]. Fire protection guide on hazardous materials. 9th edition. Quincy, MA: National Fire Protection Association. NIOSH [January 1981]. NIOSH/OSHA occupational health guidelines. Cincinnati, OH: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No. 81-123. Sax NI, Lewis RJ [1989]. Dangerous properties of industrial materials. 7th edition. New York, NY: Van Nostrand Reinhold Company. Schwope AD, Costas PP, Jackson JO, Stull JO, Weitzman DJ [1987]. Guidelines for the selection of chemical protective clothing. 3rd edition. Cambridge, MA: Arthur D. Little Company. [Available from the American Conference of Governmental Industrial Hygienists, 6500 Glenway Avenue, Building 7, Cincinnati, OH 45211.] Sittig M [1985]. Handbook of toxic and hazardous chemicals. 2nd edition. Park Ridge, NJ: Noyes Publications. Weast RC [1984]. CRC handbook of chemistry and physics. 64th edition. Boca Raton, FL: CRC Press, Inc. Reference Table Table 1 Respiratory protection recommended by NIOSH for workers exposed to xylene* Condition Recommended respiratory protection** Airborne concentration of xylene: 100 to 200(+) ppm (2 X REL) Any air-purifying, half mask respirator (including a disposable respirator) equipped with organic vapor cartridges, or Any supplied-air respirator equipped with a half mask and operated in a demand (negative-pressure) mode, or Any supplied-air respirator equipped with a half mask and operated in a pressure-demand or other positive-pressure mode 100 to 1000 ppm (10 X REL) Any air-purifying, full-facepiece respirator equipped with organic vapor cartridges or an organic vapor canister, or Any powered, air-purifying respirator equipped with a loose-fitting hood or helmet and organic vapor cartridges or an organic vapor canister, or Any powered, air-purifying respirator equipped with a tight-fitting face-piece and organic vapor cartridges or an organic vapor canister, or Any supplied-air respirator equipped with a full facepiece and operated in a demand (negative-pressure) mode, or Any supplied-air respirator equipped with a hood or helmet and operated in a continuous-flow mode, or Any supplied-air respirator equipped with a tight-fitting facepiece and operated in a continuous-flow mode, or Any supplied-air respirator equipped with a full facepiece and operated in a pressure-demand or other positive-pressure mode, or Respiratory protection recommended by NIOSH for workers exposed to xylene (continued)* Any self-contained respirator equipped with a full facepiece and operated in a demand (negative-pressure) mode Entry into IDLH(++) or unknown concentrations Any self-contained respirator equipped with a full facepiece and operated in a pressure-demand or other positive-pressure mode, or Any supplied-air respirator equipped with a full facepiece and operated in a pressure-demand or other positive-pressure mode in combina-tion with an auxiliary self-contained breathing apparatus operated in a pressure-demand or other positive-pressure mode Any self-contained respirator equipped with a full facepiece and operated in a pressure-demand or other positive-pressure mode Any air-purifying, full-facepiece respirator equipped with an organic vapor canister, or Any escape-type, self-contained breathing apparatus with a suitable service life (number of minutes required to escape the environment) Firefighting Escape The NIOSH REL is 100 ppm (435 mg/m(3)) as a TWA for up to a 10-hour workshift and a 40-hour workweek. ** Only NIOSH/MSHA-approved equipment should be used. Also, note the following: 1. Respirators accepted for use at higher concentrations may be used at lower concentrations; respirators must not, however, be used at concentrations higher than those for which they are approved. 2. Air-purifying respirators may not be used in oxygen-deficient atmospheres or in airborne concentrations that are immediately dangerous to life or health (IDLH). (+) Only full-facepiece respirators should be used in concentrations of xylene over 200 ppm because of its irritant effects on the eyes. (++) The xylene concentration that is immediately dangerous to life and health (IDLH) is 1000 ppm [NIOSH 1987b]. Introduction | Recognition | Evaluation | Controls | References | Bibliography | Reference Table Freedom of Information Act | Privacy & Security Statement | Disclaimers | Customer Survey | Important Web Site Notices | International | Contact Us U.S. Department of Labor | Occupational Safety & Health Administration | 200 Constitution Ave., NW, Washington, DC 20210 Telephone: 800-321-OSHA (6742) | TTY: 877-889-5627 www.OSHA.gov     ");
array_files[37]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/consolidants.pdf","2011-12-14","326K"," Microsoft Word - Adhesives and Consolidents.doc    ","","","Adhesives and Consolidents Beva · Lascaux · Cellulose · Rhoplex · Bostik Web Glue Sticks · Starches · Zen Paste · Yes Paste · Good Glue Hide Glue · Isinglass Sturgeon Glue · Jade 403N Polyvinyl Acetate & Alcohol · Epoxy Adhesives · Epoxy Putties · Bulking Additives · Fillers · Tapes BEVAADHESIVES 1. Beva 371 Solution BEVA 371 Solution was developed by Gustav A. Berger in 1970. Solids make up 40% (by weight) of the adhesive solution and are comprised of the following components: Ethylene vinyl acetate copolymer (Elvax 150), Cyclohexanone resin (Lapropal K80), Ethylene vinyl acetate copolymer (A-C copolymer), Phthalate ester of hydroabietyl alcohol (Cellolyn 21), and Petrolatum (Paraffin). Solvents make up 60% of the solution which is a combination of Toluene and Naphtha. BEVA 371 Solution is especially useful for relining paintings and can be applied by brush, roller or sprayed to almost any surface. For most applications, the solution (more like a gel at room Temperature) should be reduced by equal amounts of naphtha or xylene. Complete instructions come with each can. BEVA 371 Solution can be removed from absorbent surfaces by using hexane or acetone, provided these solvents do not damage the art work involved. These solvents do not dissolve the adhesive but merely swell it, and therefore dont contaminate or stain absorbent materials. 2. Beva 371 Film BEVA 371 Film is made of pure BEVA 371 Solution. The adhesive film comes sandwiched between two sheets of silicone-coated Mylar release film. The BEVA 371 Film and its Mylar release sheets are completely transparent and dimensionally stable. The transparent support allows the film to be cut precisely to any shape, and to place it exactly where desired. This is particularly useful in the consolidation of collages and sensitive materials. BEVA 371 Film is solvent free and does not adhere to anything before it is activated with either heat or solvents. It can be inserted into loose areas, and delaminating paint can be properly aligned while the adhesive is inactive. The adhesive can then be activated with a hot air gun, tacking iron or vacuum heat table at a temperature of 150 F or 65 C. The hot air gun technique eliminates any staining and is least harmful to the texture of the painted surface. BEVA 371 Film can be removed from absorbent surfaces by using hexane or acetone, provided these solvents do not damage the art work involved. These solvents do not dissolve the film but merely swell it and therefore dont contaminate or stain absorbent materials. BEVA 371 Film is available in rolls 27 and 54 wide and 20 long (69 cm x 610 cm) in two different thickness. The standard 2.5 ml film is ideally suited for transparent linings on paintings such as Mylar and Lexan. The 1.0 ml film is equally useful for paper conservators where it is desirable to use a thinner layer of adhesive such as with works of art on paper. Since it is not a liquid, it can be applied to small, clearly defined areas without fear of spreading. 3. Beva 371 Dry Resin Mix BEVA 371 Dry Resin Mix is the same product as BEVA 371 Solution but without the flammable solvents. The dry mix comes in two containers, Part A and Part B. The two are prepared separately in a double boiler with toluene and benzine, and then combined into one solution. This is a great product for traveling when solvent solutions are not permitted. You will need to purchase the needed solvents when you reach your destination. To make one gallon of solution you will need 1000g of Toluene and 800g of Benzine (naphtha). The dry resin mix comes with complete instruction. 4. Beva Gel BEVA GEL is an aqueous dispersion of ethylene vinyl acetate and acrylic resins in a solution of water-soluble cellulose materials. In its pure form, or diluted with water, BEVA GEL is an excellent water-based adhesive dispersion, easy to apply by brush, roller or spray, with good slip and adhesion to a very wide range of surfaces. It is especially useful for cold lining of paintings and remounting of murals to a wide variety of lining materials and substrates. 5. Beva D-8 BEVA D-8 is an aqueous, non-ionic dispersion which consists mainly of an ethylene vinyl acetate emulsified by a volatile material which evaporates during drying, without leaving a residue. Application in dispersion permits the use of resins of still higher viscosity and greater flexibility than BEVA 371. However, BEVA D-8 requires more aromatic mixtures for removal than BEVA 371. Since it is an emulsion, it is sensitive to freezing, and should be stored with this in mind. CELLULOSE ADHESIVES 1. Methocel A4CP Methocel A4CP is not just any cellulose, its an extremely pure cellulose ether powder. This material is easily dissolved in water to produce a neutral pH, water-soluble, adhesive paste with viscosity of 400 cps at 2%. It can also be used as an effective thickener for many water-based solutions. LASCAUX RESTAURO ADHESIVES 1. Lascaux Acrylic Adhesive 360 & 498 Lascaux Acrylic Adhesives 360 HV and 498 HV are thermoplastic copolymer butyl-methacrylate dispersions thickened with acrylic butyl-ester. Lascaux Acrylic Adhesive 498-20X is the same thermoplastic copolymer butyl-methacrylate dispersion, however it is thickened with 20% xylene. They are all water-thinnable, but insoluble in water after drying. Once dry they are permanently soluble in acetone, toluene and xylene, but insoluble in White Spirit, VM & P Naphtha. Lascaux Acrylic adhesive 360 hv is extremely elastic. The dry film remains permanently tacky, and can be used as a contact adhesive when doing hot-sealing linings. Lascaux Acrylic adhesive 498 hv has a strong elongation at break. It is a somewhat harder and not as tacky as Lascaux 360 HV. It is suitable for wet and dry applications (reactivation with solvents). This is the standard type for linings. Lascaux Acrylic adhesive 498-20X is especially suited for strip-lining. Additional application information is available upon request. 2. Lascaux Welding Powder No. 5060 Lascaux Welding Powder No. 5060 is a thermoplastic resin (Nylon 12) with a melting point of 80 C and is used as a hotmelt adhesive for textiles and leather. In conservation it is widely used for tear-mending of paintings on canvas. The tensile strength is sufficient in most cases. 3. Lascaux Hydrosealer 750 Lascaux Hydrosealer 750 is a 30% aqueous dispersion of pure acrylic, solvent-free and of extremely fine particle size with a pH value of 8. It is used as a impregnation sealer for consolidation of sanding or crumbling or otherwise not consolidated grounds. For consolidation of loose paint layers, crackings or cuppings. Can be used as a heat activated adhesive. After drying, Lascaux Hydrosealer 750 becomes insoluble in water like all acrylic dispersions, but remains reversible in acetone, alcohol and aromatics such as toluene and xylene. RHOPLEXADHESIVES 1. Rhoplex AC-33 Rhoplex AC-33 by Rohm and Haas is an aqueous emulsion of an acrylic polymer that produces film properties that are flexible, non-yellowing and provide good adhesion to paper and fabric. Other properties are: pH of 9.4, solid content of 46%, good pH stability and excellent freeze-thaw stability. 2. Rhoplex N-580 Rhoplex N-580 by Rohm and Haas is an aqueous emulsion of an acrylic polymer that produces film properties that are high tack, flexible, non-yellowing and provides good adhesion to paper, fabric and hard-to-bond surfaces. Other properties are: pH of 7.7, solid content of 55%, good pH stability. Rhoplex N-580 must be protected from freezing. HMG glues and CSS b-72 glue 1. HMG, Acryloid B-72 Glue HMG Paraloid B-72 glue is a solution of ethyl methacrylate copolymer and acetone. Its made in England and is packaged in a 3/4 oz. tube. It is a non-yellowing acrylic polymer used in the restoration of glass, porcelain, ceramic, wood, and much more. 2. HMG, Heat and Waterproof Adhesive HMG cellulose nitrate adhesive is comprised primarily of nitrocellulose. Its made in England and is packaged in a 3/4 oz. tube. It is virtually colorless and will resist yellowing for a long period of time. It can be used to bond pottery, wood, metal, ivory, glass and more. This product does not set immediately, allowing realignment of glued material. Any excess glue may be cleaned up with water. 3. CSS, Acryloid B-72 Glue CSS Acryloid B-72 glue is manufactured at our facilities using reagent grade acetone and Acryloid B-72 resin to form a 50/50 solution. Our B-72 glue is packaged in both 8 fl oz. and one quart bottles. Starch adhesives 1. Natural Starches Natural starches come in many different forms. Starches make an excellent water soluble adhesive-paste for bookbinding, hinging prints and repairing works of art on paper. The strength and physical properties of starch adhesives can be modified by there blending with PVA, PVOH and Methocel A4CP adhesives. If needed, pH levels can be adjusted by the addition (35% by weight) of precipitated calcium carbonate. Any modifications must be done after the starch is cooked. Cooking of starches to form paste can be done in either a microwave in a deep bowl or on a hot plate in a double boiler. Either way you choose, you must stir the mixture as often as possible or your end up with lumpy paste. If you use the microwave, heat in short 20-30 second burst, stir, heat, stir and so on for 4-5 minutes. Either way you will have to experiment with the proportions of starch to water, but a good starting point with any of the starches is 1 part starch to 4-5 parts of distilled water. 2. RICE STARCH (BELGIAN) Rice Starch forms a clear, medium strength adhesive that is lighter and thinner than wheat starch. Rice starch must be cooked to form an adhesive. 3. WHEAT STARCH Our Wheat Starch makes a strong adhesive that is clear with a superior smooth texture. This wheat starch must be cooked to form an adhesive. 4. WHEAT STARCH, pregelatinized (No Cook Type) Pregelatinized Wheat Starch needs no cooking to produce a very strong and smooth paste. It can easily be dissolved in room temperature water in just a minute or two. 5. JIN SHOFU WHEAT STARCH Jin Shofu is Japanese precipitated wheat starch which after cooking produces what is considered by many conservators to be the smoothest and best wheat paste available. 6. YES PASTE Yes Paste is a starch paste that is made from corn dextrine, corn syrup, water and preservative. It has a pH of approx. 6.5. It can be used for bookbinding, but is not recommended for use with photographic materials. It has been under scrutiny for some years for yellowing. Many archivist recommend Golden Heavy Gel Medium or Lineco Neutral PH Adhesive. Scotch Permanent Glue Stick is also acid-free. Polyvinyl Alcohol Adhesive does not yellow and remains flexible with age. Hide, Rabbit & sturgeon Glues 1. Hide and Rabbit Glue Hide Glues or animal glues are essentially natural high-polymer proteins. These organic colloids are derived from collagen, which is the protein constituent of animal hides, skins, connective tissue, and bones (eew!). Animal glue is used in a wide range of art conservation, restoration and gilding applications such as: furniture restoration, painting consolidants, china and glass repair, canvas sizing and the making of gesso. Most animal glues have a dry moisture content between 11-14 percent and range in pH from 6.5-7.5. Although our high test technical gelatin #5A is an animal hide glue, it is classified as a technical gelatin because of its extra high purity that yields a cleaner, stronger glue. Glue Type Gel-Strength Form Hide Glue #5A Rabbit Skin, French Pebbles Rabbit Skin, French Sheets 444 grams 500 grams 500 grams Granular Pebbles Sheets 2. Sturgeon Bladders (Isinglass glue) Isinglass Sturgeon Glue comes from the gallbladders of the Russian sturgeon. The sturgeon gallbladders are a by-product of the caviar industry. Making sturgeon glue from the gallbladders is a somewhat lengthy but simple process of soaking the bladders overnight, heating over a double boiler, then straining the mix through a gauze filter. Once you have completed this procedure, you will have an exceptional glue. Complete instructions come with each order. 3. Gelatin, Granule and Sheet We offer two forms of gelatin. Our granule gelatin is U.S.P. /N.F grade. It comes in the form of a coarse powder and is off white in color. Our sheet gelatin is clear in color which makes a clear solution when dissolved in water. The sheets are amber/clear in color and are embossed with 80 diamonds that allows for easy measurement. A two diamond section is equivalent to a 00 capsule. Epoxies 1. Hxtal NYL-1 Epoxy Hxtal NYL-1 Epoxy is a crystal clear, non-yellowing, two part epoxy resin system. Unlike other epoxies that where made for hobby, home and industrial uses, Hxtal was designed especially for restoration. It can be used on glass, porcelain, marble, wood, metal and much more. Hxtal can be colored, or filled to match porcelain. The use of Hxtal is not limited to an adhesive, but is also an excellent porcelain glazing medium that can be applied by hand brush or airbrush. When using Hxtal in this application you may need to thin it for proper spraying. It can be thinned with toluene, xylene and many other thinners including the lower aromatic solvents such as some of the Shell solvents or combination thereof. You will need to experiment with the type of solvent combinations and dilution level that best meets the needs of your particular application. Hxtal fully cures in approximately 5-7 days at room temperature (75 F). Several steps can be taken to speed up the curing process. Raising the temperature surrounding a repaired artifact to 90-100 F for 12 hours or so can cut the cure time to approx. 1-1/2 to 2 days. Raising the temperature of the artifact being repaired to 130-140 F prior to applying Hxtal will reduce cure time. Be careful whenever heating an artifact to these temperatures, previous restoration treatments may have used materials that do not behave well at elevated temperatures. Catalyzed Hxtal raised to the temperature of 120-130 F for fifteen to twenty minutes prior to use will decrease curing time to as short as a 5-8 hours. Remember, when heating catalyzed Hxtal, stir (a Teflon Policeman works well) the mixture throughout the heating process. It is always best to heat the epoxy slowly and evenly. This is best done in a water bath or in other mediums such as a heated sandbox never letting the temperature go above 150 F. Over-elevating the temperature of Hxtal can have side effects such as an increased chance of yellowing and loss of adhesive strength. Short elevated temperatures will reduce the viscosity of Hxtal. This can come in handy when trying to getting the epoxy into tight fitting joints. One bad side-effect from the thinner viscosity is that the epoxy may try to run out of loose fitting joints. Hxtal is measured by weight. This requires precise measuring that is best done using a digital or triple beam scale that measures in 0.1 gram increments. To mix Hxtal, weigh 3 parts of resin to 1 part of catalyst (3:1). If you dont have a scale, Hxtal can be measured using syringes. Both the resin and catalyst of Hxtal weighs approximately the same, that is about 2 grams per CC or ml. Knowing this information, and that Hxtal is mixed 3 parts of resin to 1 part of catalyst, allows you to use syringes to Weigh the proper amounts of resin and catalyst. The chart below can be used to find the proper mixing proportions. HXTAL MIXING PROPORTIONS Total Hxtal NYL-1 needed 7 gr 14 gr 28 gr Resin Part A 6 cc 12 cc 24 cc Catalyst Part B 2 cc 4 cc 8 cc Remember when using syringes, never, ever, cross contaminate your two source bottles of Hxtal by putting a syringe used to measure resin into the container holding catalyst. We suggest you clearly mark or label both syringes. If you mix too much Hxtal to be used at one time, the leftover amount can be stored in an airtight container or syringe and placed in a freezer for up to a week or so. Just thaw it out and its ready to use. Hxtal NYL- kit 60 gr 150 gr Resin / Part A Content 45 gr 112.50 gr Catalyst / Part B Content 15 gr 37.50 gr 2. Hxtal Crystal Plus Hxtal Crystal Plus was formulated for the purpose of, but not limited to, creating large crystal clear epoxy casts. Whenever one tries to mix large batches of most any epoxy, you run the risk of an exothermic reaction (excessive heat generated by the chemical reaction of the resin and catalyst). This heat can cause the epoxy to discolor, damage molds, and in some cases even catch on fire. To reduce the possibility of an exothermic reaction, the manufacturer of Hxtal NYL-1 has created Hxtal Crystal Plus. The main difference between the two Hxtal epoxies is that the catalyst for Hxtal Crystal Plus contains less of the accelerator component that causes the epoxy to harden. This reduction of accelerator allows Hxtal Crystal Plus to be used to make large castings with little chance of an exothermic reaction. In addition, the accelerator portion of the catalyst is the part that causes yellowing of the epoxy. With the reduction of the accelerator component, Hxtal Crystal Plus is noticeably clearer. This fact becomes quite clear the larger the cast. Hxtal Crystal Plus is measured, mixed and handled similar to that of Hxtal NYL-1. When mixing and measuring this epoxy simply follow all of the directions that apply to Hxtal NYL-1. Since Hxtal Crystal Plus contains less accelerator it takes somewhat longer to cure. This longer curing time can be reduced by following the warming processes listed for Hxtal NYL-1. If you already have Hxtal NYL-1 and want to make casts, you simply need to purchase Hxtal Crystal Plus catalyst. The resin is the same for both Hxtal epoxies. In most cases, castings need a large volume of epoxy. It is therefore best to purchase the kit which contains both resin and catalyst. 3. Epoxy Prep (Silane Coupler) Epoxy Prep is a 0.5% solution of gammaaminopropyl triethoxy silane in isopropyl alcohol. This solution is used to form better bonds between glass edges and Epoxy. Simply apply by brush or applicator swab to clean edge surfaces. Allow the solution to evaporate dry and apply epoxy as usual. EPOXY PUTTIES 1. A + B Epoxy Putties / Paste A + B epoxy putties/paste is an epoxy compound with a 1:1 mixing ratio. Just cut what you need and mix by kneading. It adheres well to wood, metal, plastic, glass and porcelain surfaces. It can be easily shaped before hardening or after hardening, drilled, cut and sanded. It can also be tinted during mixing or painted after drying. A + B 1 HOUR EPOXY PUTTY will set in about 1 hour to a finished color of white or gray. It is packaged in two 8 oz. bars (1 bar each of resin and hardener). A + B 10 MINUTE EPOXY PUTTY will set in about 10 minutes to a finished color of light tan. It is packaged in two 4 oz. bars (1 bar each of resin and hardener). A + B EPOXY PASTE will set in about 10 minutes to a finished color of white. Unlike the putties, the paste is made for thinner surface fills. It is packaged in two 5 oz. tubes (1 tube each of resin and hardener). 2. Milliput Epoxy Putty Milliput epoxy putty is especially made epoxy compound for the restoration of porcelain and other ceramics. Milliput Superfine White has a very fine grain and pure white in color. Milliput Terra-Cotta has a fine to medium grain. Both colors have a easy 1:1 mixing ratio. Just cut what you need and mix by kneading. Both of the putties will set in about 1 hour. It adheres well to wood, metal, plastic, glass and porcelain surfaces. It can be easily shaped before hardening or after hardening, drilled, cut and sanded. It can also be tinted during mixing, or painted after drying. It is packaged in two 2-1/2 oz. bars (1 bar each of resin and hardener). 3. Pliacre Epoxy Putty Pliacre epoxy putty is an epoxy compound with a 1:1 mixing ratio. Just remove what you need and mix by kneading. The putty will set in about 1 hour to a finished color of light gray. It adheres well to wood, metal, plastic, glass and porcelain surfaces. It can be easily shaped before hardening, or after hardening, drilled, cut and sanded. It can also be tinted during mixing, or painted after drying. It comes packaged in two containers, 1 container each of resin and hardener. 4. Ciba Araldite AV 1253 CIBA Araldite AV 1253 sets in 20 minutes and is a mahogany colored carvable paste. Easily sanded, carved and worked with woodworking tools. Recommended for repair and bonding of wood products. It is packaged in two 2-12 oz. tubes (1 tube each of resin and hardener). POLYVINYL RESINS 1. Polyvinyl Acetate Resins (PVA) Polyvinyl acetate resins are widely used as both a consolidant and coating material for paintings, textiles, leather, and paper. Acetone is the most common solvent for PVA resins, although most organic solvents will work. Since AYAB is not currently manufactured in the USA, ours is made in Germany under the tradename of Mowilith 20. Resin Type Polyvinyl Acetate AYAA Polyvinyl Acetate AYAB Polyvinyl Acetate AYAC Polyvinyl Acetate AYAF Polyvinyl Acetate AYAT Resin Type Softens @ °C 151/66 84/28 90/32 171/77 187/86 Mol Weight 83,000 8,200 12,800 113,000 167,000 2. Polyvinyl Alcohol Resins (PVOH) Polyvinyl alcohol resins are most often dissolved in water. Resin Type Polyvinyl Alcohol, Low Mol. Wt Polyvinyl Alcohol, High Mol. Wt. Hydrolysis 88 % Viscosity 5 cps Mol Weight 10,000 88 % 46 cps 120,000 3. Pritt Glue Stick Synthetic adhesive in solid form, pH 10. For paper, board and fabrics. Glue sticks are only designed to glue paper, card and felt together, as glue sticks are not as strong as some liquid based variants. They can be used for craft and design, office use and at school. There are now permanent, washable, acid-free, non-toxic, solvent free, and dyed (e.g. to see where the glue is being applied easier) varieties. PVA ADHESIVES PVA Based Adhesive Product Information 1. CSS-PVA/1100 CSS-PVA/2091 Jade 403N Jade 403N 50-52% 1450-1550 5.5-6.0 Yes Fast No Solids Content: Viscosity (CPS): pH: Plasticizers: Set Speed: Freeze Stable: Dry Film Properties: Gloss Clarity Heat Activatable Reversibility Dry CSS-PVA/1100 40-42% 2,550-2,650 4.5-5.8 Very Low Fast No CSS-PVA/2091 54-56% 1,450-1,550 4.8-5.5 Yes Fast No High Clear Yes Water Methyl Alcohol Medium Medium Yes Water No Medium Medium No Water No 2. Jade 403N Adhesive Jade 403N is a very good general purpose adhesive based on Vinyl Alcohol / Vinyl Acetate Copolymer. It has excellent aging and yellowing properties. 3. CSS PVA-1100 Adhesive Our 1100 is a great bookbinding adhesive based on Vinyl Alcohol / Vinyl Acetate Copolymer. It has very good flexibility along with excellent aging and yellowing properties. 4. CSS PVA-2091 Adhesive Our 2091 is a very good general purpose adhesive based on Vinyl Alcohol / Vinyl Acetate Copolymer. It has excellent aging and yellowing properties. AQUAZOL WATER SOLUBLE RESINS Aquazol Aquazol has found its way into every area of conservation. The conservators that have contacted us about this water soluble resin tell us it can be used as an adhesive, inpainting medium, consolidant, binder, and an excellent replacement for hide glue in gesso. The resin is based on the component Poly (2-ethyl-2-oxazoline). It can be used in diverse applications, particularly where water-solubility and thermal stability are desired. Aquazol has broad solubility in water and polar organic solvents such as Toluene, MEK, Acetone, Ethanol, Methanol. Aqueous solutions have a neutral pH. Unlike other resins that are comprised of many hazardous components, Aquazol resins have very low toxicological and environmental characteristics. In fact, these resins are safe enough they are approved for indirect food additives. Resin Aquazol 50 Molecular Wt. 50,000 Aquazol 200 200,000 Aquazol 500 500,000 HOT MELT ADHESIVES 1. Bostik Web Adhesive Bostik web adhesive is a hot melt adhesive in open-net form that handles like a fabric. This material will fuse to cottons, synthetics, leather and paper. The web adhesive is white in color and weighs approx. 20 grams per square yard. It will soften at approx. 268 F to form a micro-thin layer of adhesive film. This can be easily done with a tacking iron. 2. 3M Hot Melt Glue Sticks 3Ms hot melt glue sticks are translucent white to clear in color. They are comprised of ethylene vinyl acetate (65%), and hydrocarbon resin (30%). These sticks are 12 long with a 1/2 Dia. They will fit almost any standard hot glue gun. 14 glue sticks equals one pound, 70 sticks equals 5 lbs. and 154 sticks equals 11 lbs. BULKING AGENTS and EXTENDERS 1. Glass Micro-Balloons The 3M - K15 Scotchlite Micro-Balloons are high-strength microspheres that are composed of water-insoluble, chemically stable, soda-lime/borosilicate glass. They are nonporous making them ideal filler in most resin systems. For weight to volume reference, 2 oz. = quart container, 4 oz. = ½ gallon container, 8 oz. = one gallon container, and a 1 kg container is the size of a box 9 x 9 x 9 , and a 5 lb container is the size of a box 12 x 12 x 12 . 2. CAB-O-SIL Fumed Silica Fumed silica is a very fine amorphous silica made by the combustion of silicon tetrachloride vapor with oxygen and hydrogen. The highly thickening properties of fumed silica makes it useful for increasing the viscosity of many liquids. Fumed silica can be used in many resin systems, adhesives and coatings. The specific surface area of this material is 380 m2/g. For weight to volume reference, 8 ounces of fumed silica fill a one gallon container. 3. Marble Flour Our marble flour has a average particle size of 2.5 microns and is bright white in color. 4. Titanium Dioxide Our Titanium Dioxide has high brightness and whiteness with neutral color tone. It is controlled to be free from coarse particles and has a uniform particle size distribution. TAPES 1. Polyester Tape 3Ms #415 double coated polyester tape is comprised of a polyester carrier that is coated on both sides with an acid-free adhesives. #415 tape is ideal for use in polyester encapsulation. Mostly sold per 3 meters. 3Ms #850 single sided polyester tape is similar to #415 but only coated with adhesive on one side. 2. #924 Adhesive Transfer Tape #924 Adhesive Transfer Tape is not really a tape, but a thin film of adhesive on a release liner. It can be used in many cases to replace the more expensive tapes like #415. Its great for making Mylar enclosures. 3. Pressure Sensitive Linen Tape Our Self-Adhesive Linen Cloth Tape is an extra strong linen cloth coated with a neutral pH acrylic adhesive of archival quality. Its high thread count and lack of fillers make it an excellent choice for numerous archival hinging requirements. It is well suited for hinging mats, particularly hinging heavy pieces of art work. Additionally, it is a superb book or spine-hinging repair material. Reversible with mineral spirits. 4. Acid-Free Gummed Linen Tape Our gummed linen tape is water activated and is made with a 64/52 thread count fabric that provides superior strength for hinging, mounting, or repair applications. The adhesive is made from carbohydrate and protein that is acid-free and neutral pH. The tape is reversible with water and has excellent tack and lay-flat properties. Available in both white and gray color. FILLERS 1. Beva Gesso BEVA GESSO is a highly elastic putty capable of following the movements of the substrate, thus solving an age old problem. Combining a compressible, inert mineral powder, oxidation inhibitors, UV stabilizers, a buffer to maintain a non-acidic pH and BEVA resins, CPC has formulated a stable gesso reversible with heat or with mild hydrocarbons solvents. BEVA GESSO adheres to wood, plastics, metals, paint, etc. It may be tinted with dry pigments. Smooth and flexible, it can be shaped or textured while wet or with heat when dry. Available as BEVA GESSO-p, fine textured (dries white in color) and BEVA GESSOv, medium textured (dries beige in color). BEVA GESSO accepts all currently used media (oil, alcohol, or aqueous). Can be burnished and gilded. 2. Polyfix and Polyfilla Polyfix Ready Mix is ready to use as a fine surface filler ideal for smoothing surface imperfections. When filling deeper imperfections use several thin coats. It can be applied on most porous surfaces. Polyfix Ready Mix is non-sagging, has little shrinkage, dries white in color and can be sanded when dried. Polyfix Ready Mix is available in 2, 8 and 16 fl. oz. containers. Polyfilla Patching Plaster is a cellulose fiber reinforced plaster. Polyfilla is a medium for sculpturing, modeling and relief work. It easily mixes with water to provide a white, non-shrinking, slow setting filler which sands easily when set. The mixing ratio is 1 part water to 2 parts Polyfilla. Two pounds of Polyfilla will make approx. 1 quart of mix. Always add dry Polyfilla to the water, not the other way around. Working time is 40-60 minutes. Set time is 70-120 minutes. 3. Dap Vinyl Spackling Paste DAP Vinyl Spackling is a ready to use filler. It is useful as a fine surface filler on most porous surfaces. As usual, deep fillings may require two or more applications. Its a non-sagging, non-shrinking paste that dries white in color. Once dried, it can be sanded and painted. It cleans up with water while wet and is water reversible after drying.     ");
array_files[38]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016g.html","2011-12-13","11K","STRIP LINING    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," STRIP LINING ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN DE STRIP-LINING (of EDGE LINING) Een strip lining is het verstevigen (en het verbreden) van de spanranden (randoverslagen) van een schilderij, door enkel de oude randoverslagen met nieuwe stukken doek te verstevigen. En strip lining wordt enkel toegepast als het originele doek sterk genoeg is om opnieuw te worden aangespannen. Een strip lining wordt toegepast als een volledige bedoeking niet verantwoord is. Ook kan aan een strip lining gedacht worden indien de randoverslagen zo smal zijn dat ze met de spantang niet meer gegrepen, noch aangespannen kunnen worden. Of indien de spanranden werden weggesneden (1) . Weggesneden spanranden. Om het doek opnieuw te kunnen opspannen werd een strip lining uitgevoerd. Een strip lining past men ook toe als men het originele spanraam opnieuw wil gebruiken. Immers, bij conservatie en restauratie probeert men zoveel van het originele schilderij te bewaren als mogelijk en wordt de ingreep zo minimaal gehouden (2) . De strips verhinderen het doorscheuren van oude spijkergaatjes en verstevigt andere zwakheden in de oude spanranden (3) . De strip lining geschiedt meestal koud (behalve wanneer nagestreken wordt met een warm strijkijzer) en kan eenvoudig ongedaan gemaakt worden. Zij beantwoordt volledig aan de in de restauratie geldende deontologische normen. Tevens voldoet deze techniek aan de reversibiliteits­eis, gesteld door het Charter van Venetië. In dit kort filmpje wordt een (variatie van een) strip lining uitgevoerd. LEES OOK : STEPHEN HACKNEY, Painting on Canvas : Lining and Alternatives, Tate Papers, London, Automn 2004. ________________________________ VOETNOTEN : (1) In Singapore liet ik ooit een portret opnieuw inlijsten. Tot mijn grote ontstentenis kwam het doek terug, ontdaan van de spanranden en op een triplex plaat genageld. Blijkbaar kon de chinese lijstenmaker niets met spanranden en heeft hij ze maar weggesneden. Inderdaad : chinese scrolls hebben geen spanranden ! (2) Vele restauratoren doen de strip lining af als een lapmiddel. Echter, ervaring heeft bevestigd dat de methode beslist verantwoord is en de drastische ingreep van volledige bedoeking onnodig maakt. De afkeer voor strip lining vindt vaak haar oorsprong in de slechte keuze van het kleefmiddel waarmee de bewerking werd uitgevoerd. De strips komen dan los of tekenen zich aan de voorkant van het schilderij af. (3) Bij het opnieuw gebruiken van een oud spieraam, moet nagegaan worden of het hout vrij van insecten en/of schimmels is en of het spanraam nog sterk genoeg is om spanning te verdragen. Kan het raam opnieuw gebruikt worden, moeten eerst alle oude spijkergaatjes, breuken, enz. gedicht worden met een mengsel van zeer fijn eikenhout meel en PVA lijm (houtlijm). Hiervoor voegt men houtlijm toe aan het houtmeel, tot men een dikke pasta bereikt. Met deze pasta worden de gaatjes en scheuren gedicht. Wanneer de pasta gedroogd is, schuurt men de oneffenheden vlak. Vergeet niet om alle oude spijkers uit het spanraam te verwijderen !     ");
array_files[39]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/lijmsystemen.pdf","2011-12-13","999K"," VM86    ","","","lijmen algemeen algemene inleiding in de kenmerken van de lijmtechniek en in de kenmerken van lijmsystemen vm 86 lijmen algemeen Toelichting: 3 algemene inleiding in de kenmerken van de lijmtechniek en in de kenmerken van lijmsystemen In het kader van actualisering van voorlichtingspublicaties (een samenwerkingsverband tussen FDP, FME, NIL, NIMR, Syntens en TNO Industrie & Techniek), is deze voorlichtingspublicatie aangepast aan de huidige stand der techniek. De originele publicatie is in 1991 tot stand gekomen door samenwerking van de Vereniging FME/CWM en het Nederlands Instituut voor Lastechniek in het kader van het FME/NIL project Het lijmen als verbindingstechniek. Deze publicatie vormt een deel van een serie voorlichtingspublicaties over lijmtechnieken. De andere publicaties in deze reeks zijn: VM 87 lijmen van metalen; VM 88 lijmen van kunststoffen; VM 89 keuren van lijmen en lijmverbindingen. Het lijmen als verbindingstechniek is sterk in opkomst. Het lijmen heeft zich internationaal al een goede positie weten te veroveren naast andere verbindingstechnieken, zoals lassen, solderen en mechanische verbindingstechnieken. Dit komt onder meer door het toenemend gebruik van nieuwe, moeilijk lasbare materialen (bijvoorbeeld beklede staalplaat, technische kunststoffen) en door de toenemende vraag naar het verbinden van ongelijksoortige materialen. Ook zijn er vele ontwikkelingen op het gebied van geavanceerde applicatie-apparatuur en op het gebied van nieuwe lijmformuleringen. In vele takken van industrie wordt al gebruik gemaakt van de voordelen van het toepassen van de lijmtechnologie. Ontwerpvrijheid bij het construeren, een betere corrosiebestendigheid van de verbinding en een grotere demping van mechanische en geluidstrillingen zijn er enkele voorbeelden van. De Nederlandse industrie maakt in sommige sectoren onvoldoende gebruik van de mogelijkheden van de lijmtechnologie. Dit is onder meer veroorzaakt door het ontbreken van goede nederlandstalige voorlichtingspublicaties. De FME en het NIL hebben indertijd het initiatief genomen om de bestaande kennis op overzichtelijke wijze in een aantal voorlichtingspublicaties te bundelen. De voorlichtingspublicaties zijn zeer geschikt als handleiding bij de introductie van de lijmtechnologie in bedrijven, onderwijsinstellingen of andere organisaties. Samengesteld in 1991 door: Herzien in 2007 door: R.M. Lankreijer (KRI-TNO) en E.H.P. Logtenberg (Hechtingsinstituut TU Delft) A. Kwakernaak, J.A. Poulis, P.A. de Regt (Hechtingsinstituut TU Delft) Technische informatie: Nederlands Instituut voor Lastechniek bezoek en correspondentie-adres: correspondentie-adres: telefoon: telefax: e-mail: internet: Boerhavelaan 40, Zoetermeer (wijk 15) Postbus 190, 2700 AD Zoetermeer 088-4008560 079-3531178 info@nil.nl www.nil.nl Hechtingsinstituut TU Delft bezoek- en correspondentie-adres: Kluyverweg1, 2629 HS Delft telefoon: 015-2785353 telefax: 015-2787151 e-mail: info@hechtingsinstituut.nl internet: www.hechtingsinstituut.nl Informatie over en bestelling van VM-publicaties, Praktijkaanbevelingen en Tech-Info-bladen: Vereniging FME-CWM, afdeling Technologie en Innovatie/Industrieel Technologie Centrum (ITC) bezoekadres correspondentie-adres: telefoon: telefax: e-mail: internet: Boerhavelaan 40, Zoetermeer (wijk 15) Postbus 190, 2700 AD Zoetermeer 079-3531341/3531100 079-3531365 info@fme.nl www.fme.nl 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Verbindingstechnieken 1.2 Wat is lijmen? 1.3 Specifieke voor- en nadelen van het lijmen 1.4 Stappen die de lijmtechniek bepalen 1.5 Kwaliteitszorg 2 Indeling van lijmen 2.1 Inleiding 2.2 Indeling van lijmtypen 2.2.1 Natuurlijke versus synthetische lijmen 2.2.2 Functie 2.2.3 Chemische karakterisering 2.2.4 Fysische karakterisering 2.2.5 Aantal componenten 2.2.6 Wijze van aanbrengen 2.2.7 Wijze van uitharden 2.2.8 Verschijningsvorm 2.2.9 Type oplosmiddel 2.2.10 Mengvormen 3 Kenmerkende eigenschappen van de verschillende lijmtypen 3.1 Dispersielijmen 3.2 Smeltlijmen 3.3 Contactlijmen 3.4 Oplosmiddellijmen 3.5 Dubbelzijdig kleefband 3.6 No-mix acrylaatlijmen 3.7 Anaërobe lijmen 3.8 Cyanoacrylaatlijmen 3.9 Epoxylijmen 3.10 Polyurethaanlijmen 3.10.1 Eencomponent oplosmiddelvrije systemen 3.10.2 Tweecomponenten oplosmiddelvrije systemen 3.10.3 PUR-smeltlijmen 3.11 PVC-plastisolen 3.12 Ureumformaldehydelijmen 3.13 Fenol-/resorcinollijmen 3.14 Siliconenlijmen 3.15 Anorganische lijmen 3.16 MS polymeren 3.17 Primers en bindmiddelen voor rubber/metaalverbindingen 4 Toeslagstoffen 4.1 Harsen 4.2 Verharders 4.3 Vernetters 4.4 Versnellers en katalysatoren 4.5 Stabilisatoren 4.6 Vulstoffen 4.7 Weekmakers 4.8 Hechtverbeteraars en primers 4.9 Oplosmiddelen 4.10 Dispergeermiddelen 4.11 Verdunningsmiddelen 5 De keuze van het lijmtype 5 5 5 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 8 8 9 9 9 9 10 10 10 11 11 12 13 14 15 16 17 17 17 18 19 19 20 20 21 21 22 23 23 23 23 23 23 23 24 24 24 25 25 26 6 Aanbreng- en verhardingstechnieken 6.1 Het aanbrengen van de lijm 6.1.1 Het aanbrengen van vloeibare lijm 6.1.2 Het aanbrengen van lijm in vaste vorm 6.2 Het totstandkomen van de lijmverbinding 6.2.1 Verhardingsdruk 6.2.2 Verhardingstemperatuur 6.2.3 Verhardingstijd 6.3 Bijzondere toepassingen 6.3.1 Aanbrengen van de lijm 6.3.2 Voorwaarden 6.3.3 Doseerinstallatie 6.3.4 Onderhoud van lijm/kit-installaties 7 Veiligheid en hygiëne 7.1 Algemeen 7.2 Maatregelen bij voorbehandelingen 7.3 Maatregelen bij het werken met lijmen 7.4 Werkplek 7.5 EHBO 7.6 Maatregelen per type lijm Literatuur Definities Overzicht lijmleveranciers en enige veelgebruikte lijmen Trefwoordenregister 29 29 29 31 32 32 33 33 33 33 34 34 34 35 35 35 35 36 36 36 37 38 39 40 5 Hoofdstuk 1 Inleiding Deze publicatie geeft een overzicht van de huidige stand van zaken met betrekking tot de algemene aspecten van lijmen. Hierbij is met name aandacht gegeven aan de naamgeving en indeling van lijmen, de belangrijkste eigenschappen van de verschillende lijmtypen, de mogelijke bestanddelen van een lijm, de aanbreng- en verhardingstechnieken, veiligheid en hygiëne. Tevens is in de bijlage een lijst van Nederlandse lijmleveranciers opgenomen. Meer gedetailleerde informatie met betrekking tot het lijmen van metalen en kunststoffen is opgenomen in de publicaties lijmen van metalen (VM 87) respectievelijk lijmen van kunststoffen (VM 88). In de publicatie keuren van lijmen en lijmverbindingen (VM 89) zijn de onderwerpen kwaliteitsbeheersing en beproeven van een lijmverbinding uitvoeriger beschreven. voorbehandelingen, eventueel vereiste naharding en/of nabewerking. Ook het realiseerbare niveau van kwaliteitsborging kan bepalend zijn. Voor belangrijke verbindingen in seriematige producten kan een mate van materiaal- en procesbeheersing nodig zijn, die misschien door het bedrijf niet kan worden opgebracht. Uiteraard wordt de keuze voor een verbindingstechniek uiteindelijk bepaald op grond van economische afwegingen. Daarbij blijkt het vaak moeilijk om de kosten (en baten!) van verschillende verbindingsmethoden tegen elkaar af te wegen. Voor het berekenen/afschatten van de prijs van een verbinding moet niet alleen rekening worden gehouden met bijvoorbeeld de prijs van de lijm, maar ook met de kosten voor applicatie-apparatuur, doorloopsnelheid, ontwerptijd, invloed op vooren nabewerkingen, enzovoorts. Overwegingen zijn: mogelijke besparing in ontwerp- en constructietijd; ruimere maat- en oppervlaktetoleranties toelaatbaar; verhoging van de duurzaamheid en betrouwbaarheid; verlaging van de onderhoudskosten; eventuele extra benodigde tijd en kosten voor apparatuur ten bate van voorbehandeling van oppervlakken; extra inspanning en apparatuur voor procescontrole; kosten met betrekking tot veiligheid, arbeidsomstandigheden en milieu; kosten personeel en personeelsopleiding. Hieronder staan, louter voor de beeldvorming en zeer onvolledig weergeven, enkele karakteristieken van verschillende verbindingstechnieken: Lassen (booglassen, ultrasoon lassen, laserlassen, thermocompressie enz.): Verbinden door de materialen onderling te laten versmelten; hierbij zijn plaatselijk zeer hoge temperaturen nodig. De verbinding moet goed bereikbaar zijn voor de lasapparatuur. Solderen Verbinden van materialen onderling door gebruik te maken van een smeltbare metallische tussenstof. Ook hierbij zijn plaatselijk hoge temperaturen nodig, zij het lagere dan bij het lassen. De verbinding moet goed bereikbaar zijn voor de soldeerapparatuur. Mechanisch verbinden (bouten, schroeven, felsen, klinken, nieten, enz.) Bij schroef/boutverbindingen moeten de te verbinden materialen worden beschadigd. De verbinding is eenvoudig te demonteren. Iets dergelijks geldt voor klink-verbindingen. Voor het klinken moeten de materialen goed vervormd kunnen worden. Bij mechanische verbindingstechnieken worden de materialen niet aan hoge temperaturen blootgesteld. Lijmen Verbinden met behulp van een vloeibaar, meestal organisch materiaal (soort kunststof). De te verbinden materialen worden niet beschadigd. Soms is een hoge temperatuur voor uitharding van de lijm vereist. 1.1 Verbindingstechnieken Het lijmen is één van de vele technieken om materialen met elkaar te verbinden naast het lassen, het solderen en het mechanisch verbinden. De ontwerper en constructeur zullen telkens moeten kiezen welke techniek men zal gaan gebruiken. Ook combinaties van verbindingstechnieken zijn veelal mogelijk. De zogeheten hybride verbindingen. Bij de keuze voor een bepaalde techniek moet rekening worden gehouden met vele overwegingen. Enkele daarvan worden hier besproken. Welke eisen worden aan het product gesteld? Hierbij kan het gaan om de sterkte van het product en als afgeleide daarvan van de verbinding, maar ook om duurzaamheid tegen vochtinwerking, temperaturen (inclusief hoge temperaturen bij brand, rookontwikkeling en dergelijke), vermoeiing, schokbelasting en dergelijke. Ook esthetische aspecten kunnen een grote rol spelen, iedere techniek heeft haar eigen invloed op het uiterlijk van het product. De karakteristieken van de verbinding worden bepaald door het ontwerp van de verbinding in relatie tot de gekozen materialen en de gekozen verbindingstechniek. Het ontwerp bepaalt mede, zelfs in sterke mate, de eigenschappen van de verbinding. Er zijn soms duidelijke eisen te stellen aan de flexibiliteit van de verbinding, aan geleiding (elektronische componenten), aan bestandheid tegen inwerking door UV-licht (denk bijvoorbeeld aan een op het glas gelijmde spiegel in een auto), de bestandheid tegen vermoeiing enz.. Welke eisen worden specifiek aan de verbinding gesteld? De keuze voor een verbindingstechniek is ook afhankelijk van de materiaalkeuze! Er wordt overigens nog te weinig aan gedacht om de materiaalkeuze ook af te laten hangen van de meest wenselijke verbindingstechniek. Ongelijksoortige materialen laten zich niet of moeizaam lassen, maar zijn weer wel te verlijmen. Sommige metalen en kunststoffen zijn moeilijk te lijmen, andere metalen en kunststoffen zijn weer moeilijk te lassen. Beschadigingen in de materialen door bijvoorbeeld het aanbrengen van boorgaten zijn soms ongewenst uit oogpunt van sterkte, uit oogpunt van vermoeiingseigenschappen en/of uit esthetisch oogpunt. 1.2 Wat is lijmen? De mogelijkheden bij de productie zelf zijn van groot belang. Hier spelen bijvoorbeeld doorlooptijd, bereikbaarheid van de verbinding (hangt mede af van het ontwerp!), bewerkelijkheid, bijvoorbeeld door vereiste Lijmen is een verbindingstechniek naast andere verbindingen als klinken, solderen, lassen enz.. We spreken van gebruik van de lijmtechniek (het lijmen) wanneer twee delen aan elkaar worden bevestigd met behulp van een niet-metallische tussenstof die zich hecht aan het oppervlak van beide delen (adhesie) en die ook zelf voldoende sterkte bezit (cohesie). Deze tussenstof noemen we lijm. Kenmerkend is nog dat de tussenstof meestal in een relatief dunne laag wordt aangebracht en vanuit een vloeibaar of plastisch stadium overgaat in een verharde toestand. Een uitzondering op dit 6 laatste is een niet-verhardende lijm op een tape. Hierbij kan weliswaar de hechtsterkte in de loop van de tijd toenemen, doordat de lijmmoleculen langzaam aan beter met het oppervlak contact krijgen, de sterkte van de lijmlaag zelf zal daarbij vaak niet veranderen. 1.3 worden beoordeeld: constructie; substraatmaterialen; type lijm; voorbehandeling; applicatie; uitharden; testen; milieu en Arbo-wet. Eisen, die worden gesteld aan het product, kunnen worden vertaald in eisen te stellen aan de constructie (sterkte, duurzaamheid, lichtdoorlatendheid, enz.). Dit heeft duidelijk gevolgen voor de keuze van het type lijm, de voorbehandeling en het testen. Omgekeerd stelt het hele lijmproces ook eisen aan het ontwerp van de verbinding. De keuze van substraatmaterialen is vaak beperkt, omdat deze keuze in sterke mate wordt bepaald door andere aan het product te stellen eisen. De keuze van substraatmaterialen heeft direct gevolgen voor de keuze van het type lijm en de voorbehandeling. De keuze van het type lijm wordt voornamelijk bepaald door de constructie, de toepassing, de substraatmaterialen en het uitharden. Een randvoorwaarde kan zijn de beschikbaarheid van applicatie-apparatuur. De keuze van het type lijm heeft gevolgen voor applicatie, uitharden en milieu en Arbo-wet. Als voorgaande is uitgekristalliseerd, dan kan de voorbehandeling en de applicatie-apparatuur worden gekozen. Door het testen kan worden onderzocht of de eisen gesteld aan de constructie zijn gehaald. Het resultaat van een test kan door alle bovengenoemde aspecten (negatief) worden beïnvloed. Het testen of keuren van lijmen en lijmverbindingen wordt uitvoerig beschreven in de voorlichtingspublicatie VM 89 keuren van lijmen en lijmverbindingen. De eisen gesteld aan het hele lijmproces door (toekomstige) milieuwetgeving en Arbo-wet kunnen gevolgen hebben voor de keuze van type lijm, voorbehandeling en applicatie, of kunnen noodzaken tot additionele kosten voor bescherming van milieu en mens. In het voorgaande is een opsomming gegeven van factoren die de keuze bepalen voor het al dan niet gebruiken van de lijmtechniek. Er is een aantal stappen te onderscheiden in het proces van het lijmen. Elk van deze stappen moet goed worden overwogen en op schrift worden gesteld, alvorens een definitieve keuze voor de techniek en de wijze van uitvoering kan worden gemaakt. Voor het maken van een goede keuze moet allereerst bij iedere stap duidelijk zijn wat de eisen en wat de wensen zijn. Eisen zijn voorwaarden waarvan niet mag worden afgeweken, omdat anders het uiteindelijke product niet zal voldoen. Wensen kunnen worden afgewogen tegen andere voor- en nadelen. Voorbeeld: een eis kan zijn de bestendigheid tegen water. Dit kan worden gerealiseerd door een juiste combinatie van voorbehandeling en lijmkeuze (de lijm respectievelijk de hechting moet bestand zijn tegen inwerking van water), maar ook door het ontwerp (zorgen dat water de lijmvoeg niet kan bereiken). Een wens kan zijn een snelle uithardtijd; gebruik van een langzaam uithardende lijm kan dan soms toch voordelig blijken, omdat bij andere stappen (fraaier ontwerp, minder kosten voor nabewerking) het tijdverlies wordt gecompenseerd. Specifieke voor- en nadelen van het lijmen Gelet op de specifieke eigenschappen en mogelijkheden van een lijmverbinding wordt het lijmen niet alleen als vervanging van andere verbindingsmethoden gebruikt, maar heeft het een eigen unieke positie in het scala van verbindingstechnieken verworven. In deze publicatie kan niet worden ingegaan op alle karakteristieken van de diverse verbindingstechnieken. Een aantal voor- en nadelen van het gebruik van de lijmtechniek wordt hieronder weergegeven. lijmverbindingen zijn ononderbroken verbindingen; vervormen of verzwakken van de te verbinden materialen, zoals bij klinken en bouten, is bij lijmen niet nodig; lijmverbindingen zorgen voor een gelijkmatige verdeling van spanningen in de verbinding, waardoor een hoge vermoeiingssterkte kan worden verkregen; ongelijksoortige materialen kunnen met elkaar worden verbonden; de verbindingen zijn vaak onzichtbaar, hetgeen het uiterlijk van het product ten goede kan komen; de verbindingen zijn vloeistof- en dikwijls ook gasdicht, waardoor elektrolytische spleetcorrosie wordt voorkomen; zeer dunne materialen en kleine onderdelen kunnen worden verbonden, waardoor miniaturisatie mogelijk is; zowel elektrisch als thermisch geleidende of isolerende verbindingen kunnen worden gemaakt; lijmverbindingen dempen trillingen zoals vibraties of geluid; de ontwerpmogelijkheden worden vergroot; de ontwerp- en constructietijd kan aanzienlijk verminderen; de maattoleranties kunnen minder streng zijn indien de lijm de juiste spleetvullende eigenschappen heeft; onderbreken van warmte-/koudebruggen. Lijmverbindingen bieden de volgende voordelen: Nadelen kunnen zijn: het maken van een lijmverbinding vergt meestal extra zorg en toezicht; voor een optimale verbinding moeten de te verbinden materialen veelal zorgvuldig worden voorbehandeld; de sterkte van de lijmverbinding als constructie-element is vooraf moeilijk te berekenen; de verkregen hechting is achteraf moeilijk niet-destructief te controleren; er moet een droog- of verhardingstijd in acht worden genomen. Hierdoor moet de verbinding vaak gedurende langere tijd goed gepositioneerd blijven (klemmen). Daarnaast is een langere droog- of verhardingstijd soms nadelig voor de doorlooptijd; de verbindingen kunnen over het algemeen moeilijk worden gedemonteerd. 1.4 Stappen die de lijmtechniek bepalen Voordat een product met een lijmverbinding kan worden geproduceerd, zal er besloten moeten zijn welke lijmtechniek er voor deze verbinding zal gaan worden toegepast. Een optimale lijmverbinding kan worden verkregen, indien tegelijkertijd met verschillende aspecten van het hele lijmproces rekening wordt gehouden. De volgende acht aspecten die hier worden genoemd zijn allen belangrijk en kunnen niet los van elkaar 1.5 Kwaliteitszorg Zoals bij ieder productie-onderdeel vereist de lijmtechniek goede kwaliteitszorg. Kwaliteitszorg is met name voor een lijmtechniek van belang, omdat een lijmverbinding moeilijk is te testen. 7 Dat betekent dat van iedere stap moet worden nagegaan wat er precies wel (en soms ook wat er niet) gedaan moet worden en dat één en ander voldoende moet worden vastgelegd in voorschriften. Dit geldt met name voor zaken als het voorbehandelen, zekerheid omtrent de kwaliteit van de lijm, het mengen van meercomponentensystemen, het uitharden en het testen. Het proces moet aan de hand van deze voorschriften worden afgewerkt. De controle op de naleving van de werkvoorschriften moet gewaarborgd zijn via een kwaliteitsborgingssysteem. Het voert te ver om binnen het bestek van deze voorlichtingspublicatie deze procedures uitvoerig te beschrijven. Meer informatie is te vinden in bijvoorbeeld de normbladen NEN-ISO 9000, 9001, 9002, 9003 en 9004 en in de publicatie VM 89 keuren van lijmen en lijmverbindingen. 8 Hoofdstuk 2 Indeling van lijmen Inleiding van stroom en/of warmte mogelijk is geworden; borgende lijmen: zorgen er bijvoorbeeld voor dat schroef/moerverbindingen niet lostrillen. 2.2.3 Chemische karakterisering 2.1 De indeling naar chemische karakteristieken is in principe gebaseerd op de kenmerkende chemische groep of verbinding, welke het hoofdbestanddeel van de lijm vormt. Binnen deze classificering vallen de termen epoxys, polyurethanen, acrylaten, polyvinylacetaat, ureumformaldehyde, polysulfide, siliconen en dergelijke. In het dagelijkse taalgebruik worden lijmen vaak op een willekeurige manier ingedeeld. Zo worden bijvoorbeeld witte lijm, dispersielijm en polyvinylacetaatlijm alle gebruikt om één lijmtype aan te duiden. De indeling is dan gemaakt op basis van uiterlijk (wit), verschijningsvorm (dispersie) of chemische structuur van het bindmiddel (polyvinylacetaat). Ook worden soms in één adem genoemd de epoxylijm, de secondenlijm en de smeltlijm. Hier worden achtereenvolgens de indeling op chemie, op snelheid van uitharden en op wijze van aanbrengen (de lijm die eerst moet worden gesmolten) genoemd. In dit hoofdstuk zal worden aangegeven waar die indelingen vandaan komen en welke formele indelingen kunnen worden gemaakt. Indelingen die behandeld zullen worden zijn gebaseerd op: 1. natuurlijke versus synthetische lijmen; 2. functie; 3. chemische karakterisering; 4. fysische karakterisering; 5. aantal componenten; 6. wijze van aanbrengen; 7. wijze van uitharden; 8. verschijningsvorm; 9. type oplosmiddel; 10. mengvormen. Voor de praktijk is uiteraard vooral belangrijk dat gesprekspartners van elkaar precies weten waar ze het over hebben. Ofwel: dat de bedoelde witte lijm tevens een dispersielijm is op basis van polyvinylacetaat, terwijl men zich realiseert dat ook andere lijmen wit kunnen zijn en dat er meerdere soorten dispersielijmen zijn, waarvan ook andere bestanddelen dan polyvinylacetaat deel kunnen uitmaken. 2.2.4 Fysische karakterisering Vaak wordt onderscheid gemaakt tussen zogenoemde thermohardende en thermoplastische lijmen. Thermohardend wil zeggen dat de lijm bij of door temperatuurverhoging verhardt en niet meer verweekt (in tegenstelling tot warmhardende lijm). Thermoplastisch wil zeggen dat bij temperatuurverhoging de lijm wel verweekt (plastisch wordt). Dit onderscheid komt voort uit de mate van onderlinge verknoping van de molecuulketens (zie figuur 2.1). Een aantal lijmtypen valt vrijwel altijd onder thermohardend, zoals epoxys, polyesters, polyurethanen. Andere lijmen zijn meestal thermoplastisch, maar kunnen door gebruik van speciale verharders en vernetters een thermohardend karakter krijgen. Voorbeelden hiervan zijn de polyvinylacetaten, polyvinylalcoholen en acrylaten. Naast thermoplastisch en thermohardend kunnen de elastomere lijmen worden onderscheiden. Kenmerk hiervan is, dat de lijm rubberachtig is met een hoge flexibiliteit en een relatief lage sterkte. Binnen deze groep vallen de contactlijmen (zie 2.2.7 en 3.3), de polysulfides, ééncomponent flexibele polyurethanen, MS polymeer en de siliconenlijmen. 2.2 Indeling van lijmtypen 2.2.1 Natuurlijke versus synthetische lijmen Onder natuurlijke lijmen vallen alle lijmen die direct afkomstig zijn van plantaardige of dierlijke oorsprong, inclusief de natuurlijke gommen en rubbers. Voorbeelden hiervan zijn caseïne-, bloed-, beender-, albumine-, zetmeel- en natuurlijke rubberlijmen. Kenmerk is vooral de lage prijs, de over het algemeen goede kleverigheid (tack), gekoppeld aan een lage sterkte en mogelijke een relatief geringe duurzaamheid. Synthetische lijmen zijn al die lijmen die niet onder de natuurlijke lijmen vallen. Het onderscheid tussen deze groepen wordt langzamerhand steeds vager, met name omdat bijvoorbeeld zetmelen voor zetmeellijmen in toenemende mate gemodificeerd (en dus synthetischer) worden. Alle lijmen voor hoog belaste verbindingen (zie 2.2.2) zijn tot nu toe nog duidelijk synthetische lijmen. a) b) c) figuur 2.1 a. Thermoharder met vernette structuur b. Thermoplast met amorfe structuur c. Thermoplast met kristallijne structuur 2.2.5 Aantal componenten Hier is het onderscheid vooral te vinden in eencomponent- en tweecomponentenlijmen. In de praktijk wordt veelal vooral het verschil wel mengen met niet mengen als belangrijk ervaren. In dit licht kan hier nog de no-mix acrylaatlijm (zie ook 2.2.7. en 3.6) worden genoemd, waarbij wel sprake is van een tweecomponentensysteem, maar waarbij de initiatorvloeistof op het ene substraat en de hars op het andere substraat wordt aangebracht. Ook sommige fenolharsen kennen een poedervormige harder, welke op de hars wordt gestrooid, alvorens de lijm onder druk en temperatuurverhoging wordt uitgehard. 2.2.2 Functie Bij deze indeling wordt uitgegaan van de functie van de lijm: niet-structurele lijmen: de lijmverbinding wordt niet zwaar belast (verpakkingen); structurele lijmen: voor relatief zwaar belaste verbindingen (vliegtuigonderdelen, dragende automobielonderdelen); geleidende lijmen: lijmen voor de elektronica, welke gevuld zijn met metaalpoeder, waardoor geleiding 2.2.6 Wijze van aanbrengen Hier kan worden gesproken over bijvoorbeeld versproeibare lijmen, lijmen die met de kwast of lijmen die met een spatel worden opgebracht. Ook de term film, tape of kleefband suggereert een wijze van aanbrengen. Ook kan hieronder de smeltlijm (zie ook 2.2.7 en 3.2) worden gerangschikt, die vaak in gesmolten toestand wordt aangebracht. Andere aanbrengtechnieken zijn walsen, gieten, stempelen, zeefdrukken, aanbrengen met lijmpistool, enz.. 9 2.2.7 Wijze van uitharden Veel lijmen worden ingedeeld op basis van de wijze van uitharden. Deze paragraaf geeft daarvan een relatief beperkt overzicht. Hierbij moet uitharden worden opgevat als het verharden van de lijm door bijvoorbeeld een chemische reactie, door het verdampen van oplosmiddel of door stollen. Genoemd worden het verharden van de lijm onder invloed van temperatuurverhoging, harders/initiators, straling (bijvoorbeeld UV-licht), vocht, zuurstof, door contactdruk, op een drager of als film, door smelten+stollen, door verdampen van oplosmiddel of door zelf als oplosmiddel te werken. bedoeld die zonder temperatuurverhoging na aanbrengen in verharde toestand over gaat. Voorbeelden hiervan zijn tweecomponentenlijmen, vochtuithardende lijmen, anaërobe lijmen, cyanoacrylaatlijmen, acrylaatlijmen (dit is tevens een voorbeeld van het gebruik van verschillende terminologieën, uitleg zie verder). Warmhardende lijm: dit is een lijm die na verhoging van de temperatuur uithardt (over het algemeen boven 40ºC, gangbaar zijn temperaturen tussen 80 en 120ºC). Voorbeelden hiervan zijn eencomponentepoxylijmen, ureumformaldehyde lijmen, fenollijmen en polyurethanen. Onder wijze van uitharden wordt ook vaak verstaan of de lijm uithardt na het mengen van componenten (de tweecomponentenlijmen) of gewoon als enkele component. Het laatste type wordt vaak op andere aanvullende wijzen gekarakteriseerd (secondenlijm, UV-lijm, vochtuithardende lijm, zie verder). Indien een uitharding van een lijm tot stand komt na bestraling van de lijm, dan spreken we van stralingshardende lijmen. Dit kunnen lijmen zijn die door middel van ultraviolet licht (UV-lijmen) of door middel van elektronenstraling (EBC-lijmen) tot uitharding komen. Ook kunnen lijmen door middel van laag- of hoogfrequente golven (magnetron) of door een laser worden uitgehard. Door hun snelheid van uitharden worden de cyanoacrylaatlijmen ook wel secondenlijmen genoemd. Een andere benaming, tevens gebaseerd op een andere indeling, is de superlijm (slaat op de combinatie van sterkte en snelheid). De anaërobe lijm dankt zijn naam aan het feit de lijm pas uithardt bij afwezigheid van zuurstof, bijvoorbeeld bij het borgen van schroef/moerverbindingen. Bij de chemische indeling valt dit type onder de acrylaatlijmen. Hoewel ook de uitharding van de meeste no-mix acrylaatlijmen en de stralingshardende lijmen door aanwezigheid van zuurstof wordt geremd, worden deze lijmtypen gewoonlijk niet onder anaëroob gerangschikt. Sommige lijmen harden uit door of slechts onder invloed van vocht uit de lucht. Deze worden dan ook geclassificeerd als vochtuithardende lijmen. Voorbeelden hiervan zijn eencomponentlijmen of kitten op basis van siliconen, polyurethaan en MS polymeer. Hoewel ook de cyanoacrylaatlijm (secondenlijm) vocht nodig heeft om uit te harden, wordt deze meestal niet met vochtuithardend aangeduid. Het type lijm dat uithardt doordat twee vooraf met dezelfde lijm ingesmeerde delen in contact worden gebracht, wordt contactlijm genoemd. Op basis van de naamgeving kan verwarring ontstaan tussen de echte contactlijmen en de no-mix acrylaten. Echte contactlijmen zijn eencomponentsystemen, waarbij de lijm op beide zijden van de twee te verbinden materialen wordt aangebracht en na een droogtijd van circa 10-25 minuten, waarbij oplosmiddel verdampt, de verbinding tussen de delen onder aandrukken tot stand wordt gebracht. De lijm krijgt haar sterkte vooral door onderling kristalliseren van de lijmmoleculen. Bij de no-mix acrylaten is er sprake van een tweecomponentensysteem, waarbij de ene component een initiator of versnelleroplossing is en de andere component de eigenlijke hars. Ook andere aanbrengvormen van acrylaten zijn mogelijk (zie hoofdstuk 3 bij acrylaten), het wezenlijke verschil met een contactlijm blijft dat een contactlijm een eencomponentsysteem is. Het type lijm dat wordt aangeduid op de karakteristiek dat zij niet uithardt is de kleeflijm. Hiermee wordt gewoonlijk de lijm op kleefband (tape, plakband) bedoeld. Smeltlijmen zijn lijmen die in vaste vorm worden aangeleverd, voor aanbrengen moeten worden opgesmolten en hun eigensterkte weer terugkrijgen na afkoelen. Dit proces van vloeibaar maken en stollen is in principe telkenmale omkeerbaar. Uitzonderingen hierop zijn reactieve smeltlijmen (bijvoorbeeld PUR- en epoxysmeltlijmen), die na één keer opsmelten verharden door stollen, daarna gevolgd door een chemische reactie. Van fysische drogende lijmen is het kenmerk dat de lijm voor een groot deel wordt aangeleverd met (organisch) oplosmiddel of water. Als het oplosmiddel verdampt blijven bindmiddel en hulpstoffen in vaste vorm achter. Voorbeelden hiervan zijn zetmeellijmen, polyvinylacetaatlijmen en in t algemeen dispersielijmen. Lijmen die hun werking met name ontlenen aan de oplossende werking van het oplosmiddel ten opzichte van de te verlijmen onderdelen (met name kunststoffen), worden oplosmiddellijmen genoemd. Het oplosmiddel bevat vaak een zeker percentage bindmiddel, vaak van een zelfde type als de te verbinden kunststof. Voorbeeld: PVC-lijm. Tenslotte zijn er ook nog lijmen op de markt die uitharden wanneer de in de hars aanwezige bolletjes met (ingekapselde) harder worden stukgemaakt (bijvoorbeeld bij het aandrukken of aandraaien). Koudhardende lijm: gewoonlijk wordt hiermee een lijm 2.2.8 Verschijningsvorm Hier worden de lijmen ingedeeld in de vorm waarin ze worden aangeleverd, zoals vloeibaar, pasteus, vast (in poeder of in korrelvorm), filmvormig, op tape (dus met een niet-lijmende drager). Onder verschijningsvorm kan ook de indeling worden gemaakt in dispersielijm, oplosmiddellijm, smeltlijm. Tenslotte kan ook een andere kenmerkende eigenschap als karakterisering worden gebruikt, zoals de term witte (hout)lijm. Dit type karakterisering is veelal kenmerkend voor een bepaalde bedrijfstak. 2.2.9 Type oplosmiddel Hier wordt vooral onderscheid gemaakt tussen oplosmiddelgedragen (solvent-based) en watergedragen (water-based) lijmtypen. Dit onderscheidende kenmerk treedt in het licht van de toenemende zorg voor het milieu steeds sterker op de voorgrond. Daar waar vroeger de watergedragen lijmen duidelijk inferieur waren voor wat betreft sterkte en duurzaamheid, wordt dit onderscheid steeds geringer. De indeling zegt nog maar weinig over chemische achtergrond of de eigenschappen van de lijm. 2.2.10 Mengvormen Er komen steeds meer lijmen op de markt die mengvormen zijn van andere lijmen of lijmtypen. Voorbeelden van gemengde chemische kenmerken zijn nitril- of vinylfenolen, nylon-epoxy, nitril-epoxy, epoxy-MS polymeer, silaan-gemodificeerde polyethers en dergelijke. Mengvormen in de zin van fysische classificering zijn bijvoorbeeld de reactieve smeltlijmen of de UV-lijmen met navolgende vochtuitharding. 10 Hoofdstuk 3 Kenmerkende eigenschappen van de verschillende lijmtypen Te verlijmen materialen Hout, papier en textiel kunnen goed worden gelijmd, zowel onderling alsook op andere ondergronden, zoals metaal, kunststof, isolatiemateriaal en dergelijke. De lijm kan ook worden toegepast voor het lijmen van poreuze keramiek. Oppervlaktebehandeling In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de kenmerkende eigenschappen van de meest voorkomende lijmtypen. Daarbij zal de nadruk liggen op het verduidelijken van de wijze waarop de betreffende lijmtypen werken. Doel is om de ontwerper en toepasser een beter inzicht te verschaffen in die factoren die per lijmtype het meest belangrijk zijn, zoals gevoeligheid voor mengverhouding, voor luchtvochtigheid en dergelijke. In het vorige hoofdstuk is reeds beschreven op welke wijzen de verschillende lijmen ingedeeld kunnen worden in verschillende categorieën en is ook aangegeven dat een lijmtype op meerdere wijzen kan worden gekarakteriseerd. In dit hoofdstuk is vooral gekozen voor een indeling op basis van chemie. In enkele gevallen is daarop een uitzondering gemaakt, op basis van karakteristiek voor een type toepassing of voor een bepaalde gebruikersgroep. De oppervlakken moeten vetvrij zijn. Apolaire kunststoffen zoals polypropeen, siliconen rubbers en PTFE (Teflon) vergen een speciale voorbehandeling. Voordelen De lijmen zijn gemakkelijk te verwerken en relatief goedkoop. Beperkingen Tenminste één van de ondergronden moet poreus zijn. De lijm is minder goed bestand tegen warmte. De sterkte is relatief gering. Metaal kan, door de inwerking van water, gaan corroderen. Aandachtspunten bij de verwerking De applicatie moet niet op koude oppervlakken plaatsvinden. Dit in verband met het zogenaamde witpunt van de lijm (het vasthouden van dispersiewater in het polyvinylacetaatmolecuul). Veiligheid en hygiëne Voor de gangbare dispersielijmen zijn geen speciale opmerkingen ten aanzien van veiligheid en hygiëne noodzakelijk. De speciale toevoegingen om de lijmen ook via chemische bindingen extra sterkte te geven, vergen extra aandacht in verband met eventuele giftigheid, gevoeligheid van de huid en corrosieve eigenschappen. 3.1 Dispersielijmen Beschrijving Dispersielijmen of zogenaamde witte lijmen bestaan uit een kunsthars welke gedispergeerd is in water. Het vaste stof percentage ligt meestal tussen 50-65%. De soort kunsthars bepaalt in hoge mate het toepassingsgebied van deze lijmen. De meest gebruikte kunstharsen zijn polyvinylacetaat, acrylaat, PUR en derivaten daarvan. 3.2 Smeltlijmen Beschrijving Smeltlijmen worden in vaste vorm aangeleverd. Om ze te verwerken worden ze door verhitting vloeibaar gemaakt. De smeltlijmen krijgen hun eigenschappen door de hoeveelheid en soort polymeren, harsen, wassen en toevoegingen te variëren. Uithardingsmechanisme Door het onttrekken van het dispersiewater aan de lijm ontstaat een lijmfilm. Dit is een fysisch verschijnsel en berust dus niet op een chemische reactie. Indien aan de lijm zogenaamde vernetters zijn toegevoegd, dienen deze niet voor het uitharden van de lijm, doch om de lijmlaag speciale eigenschappen te geven. Vanwege de noodzakelijkheid van het wegtrekken van het dispersiewater uit de lijm, zal in principe altijd één van de te lijmen delen vocht moeten kunnen opnemen of doorlaten. Uithardingsmechanisme Smeltlijmen harden uit door de vloeibare lijm (hoge temperatuur) te laten afkoelen, waarbij de lijm zijn vaste vorm weer aanneemt. De verbinding is direct op sterkte, zodra de lijm is afgekoeld. Er zijn ook reactieve smeltlijmen, waarvan voorbeelden worden besproken in § 3.9 en 3.10. Toepassing De lijmen worden toegepast in de houtverwerkende-, textiel-, papier-, kartonnage- en verpakkingsindustrie. Door de milieu-eisen worden de dispersielijmen meer en meer ingezet ter vervanging van oplosmiddelhoudende lijmen in onder andere de bekledingindustrie (meubels en automobiel). Toepassing De lijmen worden gebruikt daar waar snelle uitharding gewenst is. Tevens worden ze gebruikt op oppervlakken die ondoorlaatbaar zijn voor water of oplosmiddelen. Ontwerpcriteria Omdat het dispersiewater aan de lijm moet worden onttrokken, zal in principe één van de te lijmen delen vocht op moeten kunnen nemen of doorlaten. De lijmfilm van een dispersielijm is een plastisch-elastische film. Hierdoor zijn deze lijmen niet geschikt om verbindingen te maken waarop hoge statische belastingen worden uitgeoefend. De temperatuurbestendigheid ligt maximaal bij circa 100ºC. De vochtbestendigheid kan worden verhoogd door het gebruik van vernetters. Door het wegtrekken van het dispersiewater zal tijdens de uitharding het volume van de lijmfilm minder worden. Om deze reden zal men tijdens de uitharding op de te lijmen delen druk moeten uitoefenen. Ontwerpcriteria Met smeltlijmen is snel een lijmverbinding te produceren. Echter de eigenschappen bij hoge belasting en hogere temperatuur zijn beperkt in verband met de optredende kruip. Te verlijmen materialen Bijna alle materialen kunnen worden gelijmd met smeltlijmen. De materialen moeten wel bestand zijn tegen de temperatuur waarmee de smeltlijm wordt aangebracht. Deze varieert van 150-170ºC. Oppervlaktebehandeling Oppervlakken moeten vet- en stofvrij zijn. Voordelen De smeltlijmen harden zeer snel uit (enkele seconden) en hebben een goede waterbestendigheid. 11 Beperkingen Door hun smelteigenschappen hebben ze geen hoge temperatuurbestendigheid. Tevens is de oplosmiddelbestendigheid gering. Metalen dienen vaak te worden voorverwarmd om een goede bevochtiging en vloei over het oppervlak te krijgen. Aandachtspunten bij de verwerking Nadat het oplosmiddel is verdampt, worden de twee oppervlakken tegen elkaar gedrukt. Dit wordt gedaan door middel van een kalander, een pers of een lijmtang. De persdruk is afhankelijk van het materiaal (bijvoorbeeld hardplastic op spaanplaat 5 à 10 kg/cm2 bij een perstijd van 5 sec.). Contactlijmen bevatten organische oplosmiddelen en zijn daardoor brandbaar. Ventileer goed en werk nooit in gesloten ruimten. Na het aanbrengen van de lijm dient men enige tijd te wachten om de lijmfilm te laten aandrogen. Afhankelijk van de lijmkeuze is er daarna een verwerkingstijd beschikbaar (de open tijd) van enkele minuten tot uren. Een andere verwerkingsmethode is het reactiveren door middel van warmte. Aandacht bij verwerking Geen. Veiligheid en hygiëne Gesmolten smeltlijm kan brandwonden veroorzaken. 3.3 Contactlijmen Beschrijving Contactlijmen zijn op rubbers (meestal polychloropreen) gebaseerde lijmen. De rubbers zijn opgelost in organische oplosmiddelen of water. Men spreekt van contactlijm, omdat de lijm op beide te verlijmen oppervlakken wordt aangebracht en de beide materialen direct na het in contact brengen vastzitten. Er zijn ook contactlijmen op nitril- en SBR-basis. Tevens zijn er ontwikkelingen op het gebied van contactlijmen op waterbasis. Veiligheid Vermijd de inademing van oplosmiddelen; gebruik een afzuiging als u binnen werkt. Geen open vuur in de werkruimte en niet roken. 3.4 Oplosmiddellijmen Beschrijving Onder lijmen op basis van oplosmiddelen verstaat men in het algemeen een oplossing van rubber en hars in organische oplosmiddelen. Men maakt bij het verlijmen van thermoplastische kunststoffen ook wel gebruik van een oplossing van de te verlijmen kunststof. De oplosmiddelen dienen als drager tijdens het opbrengen van het rubber/harsmengsel op de werkstukken. Direct na het aanbrengen verdwijnen de oplosmiddelen uit de lijmlaag, meestal door verdamping, soms door opname in het oppervlak. De verschillende opgeloste basismaterialen zorgen voor een grote variatie aan mogelijkheden qua bestendigheid tegen omgevingsinvloeden. In het algemeen hebben deze producten een goede flexibiliteit en afpelsterkte, de weerstand tegen kruip onder constante belasting is aan de lage kant. Met betrekking tot de prijs kan men stellen dat deze producten in de lagere prijsklassen vallen. Vanwege het vrijkomen van oplosmiddelen mogen deze lijmen niet meer industrieel worden toegepast. Lijmen op waterbasis zijn hiervoor in de plaats gekomen. Afbindmechanisme Nadat de lijm is aangebracht, dient men te wachten om het oppervlak te laten aandrogen. Deze wachttijd is afhankelijk van de temperatuur, de lijmdikte en het materiaal en is minimaal 10 minuten bij 20ºC. De lijmverbinding krijgt haar sterkte, doordat na het aandrukken van de twee oppervlakken de rubberdeeltjes uit de twee lijmfilms gezamenlijk vernetten. Toepassing Toepassingen worden vooral gevonden in de productie van panelen, matrassen en bij schuimverlijmingen, enz.. Ontwerpcriteria Contactlijmen op basis van polychloropreen zijn goed bestand tegen water, zuren en loog. Voor het maken van elastische verbindingen (bijvoorbeeld rubbers of kunststofschuimen) is contactlijm bijzonder geschikt. Te verlijmen materialen Metalen en de meeste kunststoffen laten zich goed met contactlijm verbinden. Oppervlaktebehandeling Voor een optimaal resultaat moeten de oppervlakken vet- en stofvrij zijn. Hechtingsmechanisme Zolang de oplosmiddelen aanwezig zijn, is de lijm in een vloeibare vorm. Dit zorgt voor een goede oppervlaktebevochtiging. Na het verdwijnen van de oplosmiddelen blijft, afhankelijk van het type lijm, gedurende een zekere tijd een lijmlaag achter, die door aandrukken een verbinding kan geven. De oplosmiddellijmen geven een goede hechting op vele materialen en hebben meestal direct na het aanbrengen al een hanteerbare sterkte. De opbouw tot eindsterkte verloopt zeer snel. Voordelen de verbinding is direct na het persen op sterkte; zeer elastische, schokbestendige lijmverbinding; goed bestand tegen water, zuren en loog; brede gebruikstemperatuur (van ­40 tot +120ºC); hoge cohesie in de lijmfilm. Beperkingen De contactlijmen bevatten oplosmiddelen, die tijdens de verwerking moeten verdampen. Dit geeft nadelen op het gebied van milieu/veiligheid en het nadeel van een wachttijd voor verlijmen (minimaal 10 minuten bij 20ºC). Het te verlijmen materiaal kan slecht bestand zijn tegen de oplosmiddelen uit de lijm (vooral polystyreenschuim kan soms problemen geven). Contactlijmen met water als oplosmiddel kennen een tragere verdamping dan vergelijkbare lijmsystemen met organisch oplosmiddel. Om vergelijkbare productiesnelheid te bereiken, is verdamping door verwarming veelal noodzakelijk. De weerstand tegen kruip van contactlijm onder constante belasting is aan de lage kant. Toepassing Men gebruikt deze lijmen in het algemeen voor laag belaste verbindingen op grotere oppervlakken. Men kan hierbij denken aan het verlijmen van dun plaatmateriaal, het verlijmen van rubbers, schuimrubbers, kunststofschuim, kunststoffen, enz.. Men dient er rekening mee te houden dat de verbindingen praktisch altijd direct een zekere sterkte hebben, zodat verplaatsen van de oppervlakken ten opzichte van elkaar vlak na het verlijmen niet meer mogelijk is. Er is een aantal toepassingsmethoden: 1 Contactverlijming Na het verdampen van de oplosmiddelen blijft de lijm een bepaalde tijd gevoelig voor verlijming met 12 behulp van contactdruk. Direct na het aandrukken is de verbinding gemaakt en niet meer los te maken. Dit is alleen bruikbaar bij tweezijdig inlijmen en vraagt om speciale lijmtypes, de zogenaamde contactlijmen (zie § 3.3). De werkstukken worden op elkaar gebracht zonder dat de oplosmiddelen verdampt zijn. Dit kan alleen als één van de twee oppervlakken poreus is, zodat de ingesloten oplosmiddelen later kunnen verdampen. Op deze wijze kan men éénzijdig inlijmen. Deze methode geeft geen directe sterkte. Ook deze methode is alleen bruikbaar bij tweezijdig inlijmen. Na het aanbrengen van de lijm laat men de oplosmiddelen geheel verdampen. Het werkstuk met de volkomen droge lijmlaag kan eventueel worden opgeslagen. Voor de eigenlijke verlijming wordt de lijmlaag zacht (kleverig) gemaakt met behulp van oplosmiddelen of warmte, direct daarna wordt met behulp van druk de verbinding tot stand gebracht. Deze methode geeft direct sterkte. De lijm wordt aangebracht op beide werkstukken, deze laat men uitdampen tot de lijm nog net kleverig aanvoelt, direct daarna wordt de verbinding gemaakt. Er is dan nog een klein restant oplosmiddel aanwezig, die door latere verdamping verdwijnen moet. Deze methode werkt het best als tenminste één van de oppervlakken poreus of semi-poreus is en geeft direct sterkte. Een deel van deze producten blijft permanent kleverig (tacky), op dezelfde wijze als de lijmlaag op tape. Deze lijmen bevochtigen een glad oppervlak voldoende door aandrukken, en vloeien in 72 uur dieper in de structuur van het oppervlak. Het grote voordeel van dit type lijm is het gebruiksgemak. Nadelen zijn de mindere bruikbaarheid op ruwe oppervlakken, doordat het product niet als een natte lijmlaag aangebracht wordt en dus minder goed kan bevochtigen, en de gevoeligheid voor kruip. Bij deze verlijming van thermoplastische kunststoffen maakt men gebruik van een oplossing van dezelfde kunststof. Het gebruikte oplosmiddel lost ook de oppervlakte van het te verlijmen materiaal op en zorgt voor een goede vermenging van beide kunststoffen. Het oplosmiddel trekt deels door het verlijmde materiaal heen en men krijgt een verbinding die zeker zo sterk is als het basismateriaal. Een aantal van deze producten vernetten door verhoogde temperatuur of door een toegevoegde harder, hetgeen extra sterkte geeft. De temperatuurbestendigheid ligt in het algemeen rond 80ºC, speciale uitvoeringen hebben een bestendigheid tot 150ºC. 2 Natte verlijming Veiligheid Het woord oplosmiddellijmen geeft al aan dat men over oplosmiddelen praat. Alle gebruikelijke voorzorgsmaatregelen met betrekking tot de toepassing van oplosmiddelen dienen dan ook te worden genomen. 3 Verlijming door reactiveren 3.5 Dubbelzijdig kleefband Beschrijving Dubbelzijdig kleefband bestaat uit zelfklevende lijmfilms, al dan niet in combinatie met een drager. Het dubbelzijdige kleefband wordt afgedekt door een gemakkelijk te verwijderen beschermfolie. Het kleefband kan in diverse vormen worden aangeleverd; meestal als banden op rol, maar folies en voorgestanste vormen zijn ook mogelijk. Deze producten blijven tijdens de gehele levensduur onveranderd; ze harden dus niet uit en gaan ook niet, door bijvoorbeeld verdamping van een oplosmiddel, over in een andere vorm. 4 Open tijd verlijming Eigenschappen en samenstelling De chemische, fysische en mechanische eigenschappen worden bepaald door de lijmsamenstelling en de eventueel toegepaste drager. Dubbelzijdig kleefband kan op diverse manieren zijn opgebouwd: lijmfilms en beschermfolie; lijmfilms met drager en beschermfolie. De drager kan bestaan uit kunststofschuim (PE, PVC, PU, rubber, acrylaat, enz.), non-woven, papier en kunststof- of metaalfolie. Als beschermfolie worden meestal gesiliconeerd papier of kunststoffolie (bijvoorbeeld PE of PVC) toegepast. Lijmen voor dubbelzijdig kleefband zijn er op basis van natuurrubber, blokcopolymeren (bijvoorbeeld SBS), PIB of butylrubber, acrylaten, siliconen en polyvinylethers. 5 Drukgevoelige verlijming 6 Diffusieverlijming Algemene kenmerken zijn: lijmen op basis van natuurrubber zijn oxidatiegevoelig; lijmen op basis van SBS zijn minder oxidatiegevoelig, maar zijn minder kleverig en zijn, doordat het thermoplasten zijn, temperatuurgevoelig; lijmen op basis van PIB of butylrubber bezitten een hoge oxidatiebestendigheid. Butylrubber heeft verder als voordeel de hoge dampdiffusieweerstand; acrylaten bezitten een goede vocht- en UV-bestendigheid. De acrylaatlijmen zijn in het algemeen zeer goed bestand tegen oplosmiddelen, brandstoffen, chemicaliën, ontvettingsmiddelen, enz., uitgaande van het met intervallen blootstaan van de kleefbanden. Een ander voordeel is, dat er met acrylaten glasheldere lijmfilms mogelijk zijn. Beneden ­20ºC kunnen acrylaatlijmen gevoelig worden voor breuk ten gevolge van hoogfrequente trillingen en slagbelasting; een specifiek voordeel van lijmen op siliconenbasis is het relatief brede temperatuurbereik, waarin deze lijmen kunnen worden toegepast; polyvinylethers tenslotte hebben een hoge vochtdoorlatendheid. Verwerking Deze producten zijn in vele viscositeiten leverbaar. De brede range aan viscositeiten maakt toepassing met het grootste deel van de bestaande aanbrengapparatuur mogelijk. Tot de belangrijkste aanbrengapparatuur behoren de lijmkam, de lijmwals en spuiten. Door variaties in het oplosmiddelmengsel kan men een grote verscheidenheid in de benodigde uitdamp-/open tijden bereiken. Voorbehandeling Voor deze producten, die niet in hoog belaste verbindingen worden ingezet, zijn eenvoudige voorbehandelingsmethoden meestal voldoende. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld ontstoffen, opruwen en ontvetten. Hechtingsmechanisme Dubbelzijdig kleefband bezit een kleverig oppervlak. Tijdens het aandrukken treedt er een plastische vervorming van de lijmlaag op, waardoor een goede bevochtiging en een bepaalde aanvangshechting wordt verkregen. Het zijn dan ook drukgevoelige (pressure sensitive) lijmen. Bestendigheid Afhankelijk van het basismateriaal kan men producten verkrijgen met een goede bestendigheid tegen bijvoorbeeld olie, weekmakers, oplosmiddelen en weersinvloeden. Toepassing Dubbelzijdige kleefbanden worden daar toegepast waar 13 men kan werken met vastliggende banddiktes, die slechts beperkte toleranties van de lijmnaad toelaten. uit via een soort kettingreactie (radicaalpolymerisatie), dat wil zeggen dat als de reactie door de initiator en versneller eenmaal op gang is gebracht, de hars dan verder volledig uithardt. Initiator en versneller zijn hier dus de gangmakers, in tegenstelling tot de harders bij epoxys en polyurethanen, die mee reageren en een wezenlijk deel van het polymere netwerk uitmaken. Daardoor is de mengverhouding van versneller/initiator met de hars weinig kritisch. De verhouding versneller/initiator ten opzichte van de hars ligt in de grootteorde van procenten. Er zijn twee systemen van uitharding te onderscheiden. Bij de A-B methode, bestaat deel A uit hars met daarin initiator gemengd en bestaat B uit hars met versneller. Door A op het ene deel aan te brengen en B op het andere deel, zal na samenvoeging de lijm uitharden. De andere methode berust op het aanbrengen van een dunne vloeistof op het ene deel. De vloeistof bevat initiator of versneller. Op het andere deel wordt de hars met de andere component (respectievelijk versneller of initiator) gebracht. Bij het samenvoegen vindt de uitharding plaats. De reactie is zeer snel. In enige seconden kan een sterkte worden bereikt welke voldoende hanteerbaar is, na enige minuten kan de volledige eindsterkte zijn bereikt. De uitharding vindt vrijwel altijd bij kamertemperatuur plaats. Ontwerpcriteria Door het visco-elastische gedrag zijn kleefbanden gevoeliger voor kruip onder constante belasting dan vele andere lijmsystemen. Voorbehandeling Het oppervlak dient zo glad mogelijk, schoon, droog en vet-vrij te zijn. Voordelen Voordelen van dit lijmsysteem zijn, dat dergelijke kleefbanden in het algemeen geen speciale voor- en nabehandelingen (bijvoorbeeld verwijderen overtollige lijm) vereisen en dat de verbinding snel tot stand komt. Het aanbrengen is relatief eenvoudig, vooral als er voorgestanst kleefband wordt gebruikt. Beperkingen Door het visco-elastische gedrag zijn deze producten relatief gevoelig voor kruip onder constante belasting. Ze zijn daardoor minder geschikt voor hoog belaste verbindingen. Verwerking De meeste dubbelzijdige kleefbanden worden vanaf de rol aangebracht. Het kleefband wordt op het eerste oppervlak aangebracht, waarbij de andere zijde van het kleefband bedekt blijft met beschermfolie. Na het verwijderen van de beschermfolie kan het tweede oppervlak worden verlijmd. Goed aandrukken (eventueel aanrollen) is nodig om een goede bevochtiging van het oppervlak en een goede aanvangshechting en eindsterkte te verkrijgen. Toepassing De no-mix acrylaten worden voor vele toepassingen gebruikt, variërend van micro-toepassing tot constructieve verlijming van dragende constructies. Voor hoogbelaste lijmverbindingen worden meestal de taaie tweecomponentensystemen gebruikt. Veiligheid Normaal gesproken gelden er tijdens de verwerking van deze producten geen speciale veiligheidseisen. Ontwerpcriteria Er zijn vele mogelijkheden om de no-mix acrylaten toe te passen. Er moet rekening worden gehouden met de vereisten die het tweezijdig aanbrengen met zich meebrengt. Voor zeer dunne spleten is applicatie moeizaam. De lijmverbinding moet direct na het in contact brengen van de twee delen, gedurende enige minuten goed gepositioneerd blijven. Praktische ervaringen met langdurende belasting van de constructies, zeker in combinatie met vocht en warmte, zijn nog beperkt. Een acrylaatlijm is meestal thermoplastisch van aard, waardoor kruip bij hogere temperaturen en bij hogere belastingen voor kan komen. 3.6 No-mix acrylaatlijmen Beschrijving De acrylaatlijmen kunnen globaal worden ingedeeld in drie hoofdgroepen: de anaërobe lijmen, de conventionele acrylaatlijm en de tweede generatie acrylaatlijm, de taai gemaakte (Engels: toughened) acrylaatlijmen. De anaërobe acrylaatlijmen harden uit bij afwezigheid van zuurstof en worden veelal gebruikt als borgmiddel. Zij worden behandeld in § 3.7. De conventionele (eerste generatie) tweecomponentensystemen dienen te worden gemengd voor de applicatie en worden veelal gebruikt in de algemene constructieve sfeer. De tweede generatie toughened tweecomponentenlijmsystemen zijn vooral bedoeld voor hoogwaardige structurele lijmverbindingen. Behalve de gebruikelijke tweecomponentensystemen zijn er vooral in deze categorie ook een aantal no-mix systemen op de markt. De toughened lijmsystemen zijn vooral bestemd voor hoogwaardige structurele lijmverbindingen. Kenmerkend voor de no-mix acrylaten is dat zij bestaan uit een systeem van hars, initiator en versneller. Uitharding vindt plaats als alle drie de delen gemengd worden. De hars is meestal hoogviskeus, de initiatorof de versneller-oplossing is dun vloeibaar. Bij toevoeging van taai-makers (toughened) paart de lijm een hoge eindsterkte aan een taai (scheurremmend) scheurgedrag. De taaigemaakte acrylaten zijn ook wel bekend onder de naam second-generation acrylaten. Te verlijmen materialen De lijm hecht op vele substraten. Apolaire oppervlakken zoals rubber, polypropeen, siliconen en dergelijke laten zich slecht verlijmen. Oppervlaktebehandeling Veelal volstaat een goede reiniging (ontvetten) van het oppervlak. Voor het verkrijgen van een goede duurzame verbinding van metalen is een speciale oppervlaktebehandeling, net als bij epoxys en polyurethanen, gewenst. Bij kunststoffen vragen alleen de apolaire materialen om een speciale, polariteitsverhogende, voorbehandeling. De no-mix acrylaten zijn over het algemeen wat minder gevoelig voor op het oppervlak aanwezige vetten (bijvoorbeeld walsemulsies op staalplaat) dan andere lijmen, doordat deze vetten redelijk goed in de acrylaatlijm zelf worden opgenomen. Voordelen De lijmen zijn makkelijk te gebruiken, harden uit bij kamertemperatuur en geven vrij hoge verbindingssterktes. De lijm is relatief ongevoelig voor vetten op metaaloppervlakken. Uithardingsmechanisme De lijm hardt uit door de reactie te starten met een initiator/versneller combinatie. Als de reactie eenmaal op gang is, loopt zij vrijwel volledig door. De lijm hardt Beperkingen Sommige kunststoffen zijn gevoelig voor spanningscorrosie, dat wil zeggen dat er bij toepassingen haarscheurtjes in kunnen komen. Het spleetvullend vermo- 14 gen is meestal niet groot. De keuze uit verschillende typen lijmen met verschillende uithardsnelheden en dergelijke is nog gelimiteerd. nische en automobielindustrie. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld: objectieven en lensverlijmingen; glas/glas of glas/metaal verlijmingen; Potting, Sealing en Coating van elektronische componenten; verlijming van de achteruitkijkspiegel aan de voorruit van automobielen. Aandachtspunten bij de verwerking De pot-life van de lijmen kan beperkt zijn. Niet altijd is duidelijk hoeveel tijd er tussen applicatie en binding mag zitten (open tijd). Veiligheid en hygiëne De meeste acrylaatlijmen hebben een vrij sterke geur, die meestal als hinderlijk wordt ervaren. Goede afzuiging of keuze van een minder sterk ruikende lijm kan uitkomst bieden. Er zijn zogenaamde low odor types verkrijgbaar. Sommige bestanddelen uit de lijm kunnen huidirriterend werken. 3.7 Anaërobe lijmen Beschrijving Anaërobe producten zijn vloeibare kunstharsen, die bij kamertemperatuur verharden wanneer zij met metaal in contact komen en verstoken zijn van zuurstof. Er zijn eencomponent- en tweecomponenten- (met activator) systemen. Anaëroben bevatten geen oplosmiddelen en kunnen temperaturen verdragen vanaf ­55ºC tot circa 200ºC. Pre-applied borgingssystemen Deze methode voorziet in het machinaal vooraf aanbrengen van een anaërobe borgproduct. Dit systeem is in feite niets anders dan een anaërobe borgproduct opgenomen in micro-capsules, welke worden vermengd met een binder. Deze gemengde substantie wordt machinaal op schroefdraad van bouten, tap- of draadeinden aangebracht, waarna een thermisch droogproces in de oven volgt. Wordt het deel, voorzien van de microcapsules in een tegencomponent geschroefd, dan breken de microcapsules en het daarin aanwezige borgproduct verricht zijn werk. Ontwerpcriteria Een diametrale speling van 0,05 mm wordt aanbevolen om een maximale sterkte te verkrijgen. Voor minder zwaar belaste verbindingen kan deze oplopen van 0,07 tot maximaal 0,15 mm. Voor afdichtingen is een spleetruimte van 0,5 mm toelaatbaar. Voor een chemische belasting, alsmede voor gas- en vloeistofdrukken, wordt een maximale speling van 0,05 mm wenselijk geacht. Uithardingsmechanisme De uitharding vindt niet onmiddellijk plaats na het aanbrengen, maar pas nadat er geen zuurstof meer bij de lijm kan komen. Normaal gesproken begint de uitharding na enkele minuten, waarbij voorafgaand de mogelijkheid aanwezig is om de onderdelen in de juiste positie te plaatsen. Na circa 30 minuten is de verbinding handvast, terwijl de volledige verharding plaats heeft na circa 3 - 24 uur afhankelijk van het type en soort anaërobe product. Volledige verharding is tevens afhankelijk van de substraatkeuze, spleetruimte en temperatuur. Bij niet metalen oppervlakken, of metalen met een weinig actief oppervlak, wordt gebruik gemaakt van een activator om de polymerisatiereactie te starten c.q. te versnellen. Door een thermische uitharding (120 - 150ºC) uit te voeren, verkrijgt men niet alleen een snellere uitharding, maar ook een sterkere verbinding. Te verlijmen materialen De meeste metalen, hebben een actief oppervlak, hetgeen de uitharding van anaërobe producten bevordert. Sommige materialen zijn minder actief (bijvoorbeeld goud, zilver, cadmium, zink, chroom en zuiver aluminium), terwijl andere, zoals kunststoffen, keramiek en glas, passief zijn. In beide gevallen kan het gebruik van een activator noodzakelijk zijn. Oppervlaktebehandeling Bij substraten welke onderling of in combinatie met elkaar een verbinding moeten vormen, dient men er zich vooraf van te overtuigen of deze ontvet, vrij van oxide, verontreinigingen en verf zijn. Voordelen verbindingen zijn hoog dynamisch en statisch belastbaar; hoge chemische bestendigheid; geen voedingsbodem voor schimmels en bacteriën. Toepassing Anaërobe lijmen Impregnatieproducten Deze impregnatieproducten worden toegepast om poreuze materialen (bijvoorbeeld gietstukken) in hun materiaalstructuur af te dichten. Dit geschiedt in een druk/vacuümsysteem waarin de onderdelen worden geplaatst. UV-uithardende anaërobe lijmen In tegenstelling tot de hiervoor genoemde anaërobe lijmen, verharden dit soort lijmen ook bij de aanwezigheid van lucht (zuurstof) indien gebruik gemaakt wordt van een geconcentreerde en gerichte dosis ultraviolette straling. Deze UV-hardende lijmen geven een sterke en spanningsvrije verbinding, welke in tegenstelling tot hiervoor genoemde lijmen niet in uitgehard stadium gevoelig zijn voor bijvoorbeeld zonlicht en weersinvloeden. Zij verkleuren niet en hebben een heldere doorzichtigheid en een lage lichtbrekingsindex van circa 1,4. UV-lijmen worden onder meer ingezet in de glas-, optische, elektro- Deze producten worden voornamelijk toegepast voor het verlijmen van magneten, ferrietkernen, dunne metaalplaat of -folie, glas, kleine metalen delen, sintermaterialen of combinaties hiervan. Deze anaërobe lijmen vereisen altijd een inzet van een ACTIVATOR op één van de te verlijmen oppervlakken, terwijl de lijm op de andere zijde dient te worden aangebracht. Beperkingen als anaërobe producten een activator nodig hebben, zijn ze in feite tweecomponentig en moet er worden gemengd; sommige thermoplastische kunststoffen, zoals vinyl, PVC, cellulose en polystyreen worden aangetast door de activator (spanningscorrosie). Aandachtspunten bij de verwerking Een totaal gevulde lijmspleet draagt in belangrijke mate bij tot het welslagen van de verbinding. Het verdient dan ook aanbeveling bij cilindrische verbindingen en bij verbindingen die gas- en vloeistofdicht (bijvoorbeeld pijpdraadafdichtingen) moeten zijn, het anaërobe product op beide oppervlakken aan te brengen, zodat deze volledig worden benut. Men dient rekening te houden met materiaalaantasting van sommige thermoplastische kunststoffen, zoals vinyl, PVC, cellulose en polystyreen door de activator. In gesloten verpakking bij kamertemperatuur en in een droge omgeving zijn de producten tenminste 1 jaar houdbaar. De verpakking is altijd veel ruimer dan de netto inhoud vraagt, zodat er voldoende zuurstof in de verpakking aanwezig is om het product stabiel te houden. Tevens is de verpakking vervaardigd uit een 15 speciale kunststof die permeabel is en in staat is zuurstof van buiten naar binnen toe te laten. Vervang NOOIT de originele verpakking door een andere en plaats nimmer kwastjes, schroeven en andere metalen delen in de flacons. NOOIT mag men de producten onderling of met activatoren vermengen. Breng het teveel aangebrachte product nimmer terug in de flacon. sulteert in een wat grotere flexibiliteit. Deze eigenschap maakt lijmen uit de ethylreeks geschikt voor het verlijmen van de meer flexibele materialen. Butylester: Veiligheid en hygiëne Anaërobe producten worden beschouwd als niet giftig bij inname, niet tot matig oogirritant en zijn geen primaire huidirritatoren. Wanneer de huid in gehavende staat is, kan overgevoeligheid voor anaërobe producten optreden. Voorkoming van herhaaldelijk contact is dan ook aan te bevelen, bijvoorbeeld door middel van het gebruik van doseerapparatuur. De geringe geur van anaërobe producten heeft minimale betekenis voor de gezondheid. Goede ventilatie is niettemin aan te bevelen. Tevens is het vermeldenswaard dat tal van keuringsinstanties sommige anaërobe producten hebben goed bevonden voor direct contact (in verharde toestand) met voedingsmiddelen, drinkwater en in medische apparatuur. 3.8 Cyanoacrylaatlijmen Aanbevolen indien verlijmingen moeten plaatsvinden onder hoge luchtvochtigheid en geringe luchtbewegingen, alsmede voor het verlijmen van onderdelen die tijdens de montage nog gepositioneerd moeten worden (bijvoorbeeld decoratieve onderdelen, juwelen, instrumenten, enz.). Van het butylester is het molecuul aanzienlijk groter dan die van de methyl- en ethylesters. Als gevolg daarvan harden butylcyanoacrylaatlijmen langzamer uit dan die op de eerder genoemde methylen ethylbasis. Hierdoor zijn zij verhoudingsgewijs geringer in sterkte en minder vluchtig. Door het relatief grote en daardoor zware butylmolecuul laten deze moeilijker van het vloeistofoppervlak los, waardoor de geur van butylcyanoacrylaten laag is. Ook wanneer blooming optreedt, wordt wel gebruik gemaakt van butylcyanoacrylaten (Blooming, een witte waas rondom de lijmverbinding, veroorzaakt door ontsnappende lijmmoleculen die in reactie met de luchtvochtigheid in de omringende atmosfeer neerslaan. Vaak is onvoldoende luchtcirculatie hiervan de oorzaak). Beschrijving In cyanoacrylaatlijmen of ook wel snellijmen genoemd, vindt de gebruiker een combinatie van snelheid, sterkte en eenvoud. Cyanoacrylaatlijmen hechten bij kamertemperatuur binnen enkele seconden, waarbij de treksterkte, na uitharding, in sommige gevallen kan oplopen tot 35 MPa. Cyanoacrylaatlijmen zijn direct doseerbaar uit de verpakking en/of te verwerken met eenvoudige doseerunits. Slechts een lichte contactdruk is voldoende. Cyanoacrylaatlijmen zijn kleurloos, waardoor over het algemeen de lijmnaad helder en onopvallend blijft. Zij bevatten geen oplosmiddelen, zodat alle lijm die is aangebracht ook verhardt. Dit betekent een hoge mechanische stabiliteit, zonder dat van een krimp sprake is. De uitgevoerde verbinding kan goed bestand zijn tegen oplosmiddelen en weersinvloeden, mits de keuze van het type cyanoacrylaatlijm en het gekozen ontwerp juist zijn. Alkoxy-ethylester: Om het verschijnsel van blooming volledig weg te nemen, is er de alkoxy-ethylcyanoacrylaat. Inzetbaar voor alle decoratieve, alsmede alle andere verlijmingen waaraan hoge visuele eisen worden gesteld. De sterkte en de vochtbestendigheid na uitharding zijn iets minder. Naast de eigenschap van Non - Blooming, is de geur van deze cyanoacrylaat nagenoeg niet waarneembaar. Ontwerpcriteria Het vullend vermogen van cyanoacrylaten is beperkt, zodat niet-vlakke producten goed gedimensioneerd moeten zijn. Te verlijmen materialen Cyanoacrylaten geven goede hechting op vele materialen, zoals, metalen, hout, kunststoffen, rubbers, leer, papier, kurk en sintermaterialen. Uitzonderingen zijn teflon, polyethyleen en polypropyleen, alsmede siliconenhoudende stoffen die apolaire oppervlakken hebben en daardoor niet of zeer moeizaam zijn te verlijmen zonder voorafgaande voorbehandeling. Uithardingsmechanisme Tijdens de uitharding gaat het vloeibare monomeer over in een vast polymeer. Vaak is water nodig als initiator van de uithardingsreactie. Aan de lijm is een zure stabilisator toegevoegd om te voorkomen, dat de lijm in de verpakking uithardt. De aanwezige relatieve luchtvochtigheid bepaalt de snelheid waarmee cyanoacrylaatlijmen uitharden. De meest optimale relatieve luchtvochtigheid ligt op ±60%. Is deze lager dan circa 50%, dan verloopt de uitharding erg langzaam, terwijl bij waarden 75% een haast explosieve verharding plaatsvindt. In het laatste geval vormen zich echter zoveel molecuulketens gelijktijdig, dat geen van allen tot volledige ontwikkeling komt en de verbinding zwakker wordt. Oppervlaktebehandeling Voor het verkrijgen van een goede en duurzame verlijming dienen de te verlijmen oppervlakken goed gereinigd (ontvet) te zijn. Materialen zoals de eerder vermelde teflon, polyethyleen en polypropyleen vragen een plasma- of coronavoorbehandeling of speciale primers (voor PE, PP). Voordelen cyanoacrylaten geven zeer snelle fixatie en harden snel uit bij kamertemperatuur; geven een hoge verbindingssterkte; zijn eencomponent; verbinden een grote reeks van materialen; er is geen klemgereedschap nodig. Toepassing Cyanoacrylaatlijmen verschillen sterk van elkaar, niet alleen in fysisch opzicht, bijvoorbeeld de viscositeit, maar ook chemisch, doordat zij methyl-, ethyl-, butylof alkoxy-ethylesters bevatten. Hierdoor verschillen vooral de grootte van hun moleculen. Beperkingen beperkt opvullend vermogen; beperkt thermisch belastbaar. Methylester: Aandachtspunten bij de verwerking De verpakkingen met lijm dienen in verticale stand te worden opgeslagen bij een temperatuur die lager is dan 25ºC voor een normale houdbaarheid. Door de temperatuur te verlagen tot circa 0 - 5ºC wordt de houdbaarheid verlengd. Het verdient aanbeveling alvorens tot het gebruik over te gaan de cyanoacrylaatlijm te laten acclimatiseren. Aanbevolen voor het verlijmen van metalen. Dit type ester geeft een verbinding met een grote sterkte en stijfheid. Ethylester: Aanbevolen voor het verlijmen van onder meer kunststoffen, rubbers, enz.. Het grotere ethylmolecuul re- 16 Veiligheid en hygiëne Cyanoacrylaten zijn nauwelijks giftig bij inname. Hoewel beschouwd als oog-irritators, schuilt hun gevaar vooral in het vermogen snel de oogleden aan de oogbol te hechten. Bij oog-vasthechting, het oog grondig wassen met warm water en het oog vochtig houden door middel van een kussentje. Het cyanoacrylaat zal gewoonlijk binnen vier dagen loskomen, zonder gevaar voor het oog. Bij onvoldoende ventilatie en lage luchtvochtigheid kan irritatie van het oog- en neusslijmvlies optreden. Gemorste cyanoacrylaat overvloedig met water spoelen en na verharding wegschrappen. Doeken mogen niet gebruikt worden om grote hoeveelheden cyanoacrylaat op te nemen. Dit zou snelle polymerisatie kunnen veroorzaken, vergezeld van warmte-ontwikkeling en dampvorming. duurzame verbinding gewenst is. Ook wordt epoxy toegepast als gereedschapshars, of als hars voor het maken van vezelversterkte kunststoffen. Ontwerpcriteria Omdat de epoxys relatief stijf zijn, kunnen zij beter niet worden toegepast bij verbindingen die flexibel moeten zijn, zoals verbindingen van de meeste kunststoffen. Door de hoge sterkte en vaak uitstekende hechting is het verwijderen van epoxys, bijvoorbeeld voor reparaties, niet eenvoudig. Door de vaak hoge viscositeit kan het werken met kleine componenten en/of nauw passende verbindingen moeilijk zijn. Voor de warm uithardende epoxys moet bij het ontwerpen rekening worden gehouden met de vraag of de te verbinden materialen tegen de uithardingstemperaturen bestand zijn en of bij het uitharden geen overmatige thermische spanningen in de verbindingen zullen worden geïntroduceerd. 3.9 Epoxylijmen Beschrijving Epoxys zijn lijmen die met een aparte harder bij kamertemperatuur uitharden en zonder harder bij hogere temperaturen, meestal rond de 120ºC. Epoxys hebben over het algemeen een vrij hoge eigen sterkte (hoger dan 10 MPa) en een lage flexibiliteit. Zij zijn veelal goed bestand tegen oliën en oplosmiddelen en vertonen relatief weinig krimp bij uitharden. Met epoxys kunnen sterke, hoog-belastbare verbindingen worden gemaakt. De bestandheid tegen afpellen en schokbelasting is vaak gering. Deze kunnen worden verhoogd door toevoeging van rubber (zogenaamde toughened, taaigemaakte variant). De vaak hoge viscositeit maakt een epoxylijm minder geschikt voor het verbinden van kleine delen en/of delen met een nauwe pasvorm. Een aparte toepassingsvorm is de epoxyfilm, waarbij de lijm in de vorm van een flexibele folie wordt geleverd. De lijm moet ook door temperatuurverhoging worden uitgehard. Daarnaast zijn er ook nog epoxys in poedervorm, welke door temperatuurverhoging worden uitgehard. Dit type is ook toepasbaar als reactieve smeltlijm (zie § 3.2). Tenslotte zijn er nog epoxys die onder invloed van ultraviolet licht kunnen uitharden, de zogenoemde kationische UV-epoxys. Hierbij komt de reactie op gang door belichting met ultraviolet licht. Na belichten kunnen de materialen worden samengevoegd en vindt verdere uitharding plaats. Te verlijmen materialen Metalen, thermohardende kunststoffen en keramiek kunnen uitstekend met epoxy worden verbonden, zij het dat vaak een primer, bijvoorbeeld tegen corrosievorming, gewenst is. Thermoplastische kunststoffen en rubbers kunnen veelal minder goed worden verbonden; hierbij speelt enerzijds een rol dat deze materialen apolair zijn (hetgeen is te verhelpen via een geschikte voorbehandeling), anderzijds dat deze materialen zeer flexibel kunnen zijn. Oppervlaktebehandeling Epoxy is vrij gevoelig voor verontreinigingen op oppervlakken. Een goede reiniging is dan ook noodzakelijk; soms is een primer, bijvoorbeeld voor het tegengaan van corrosie, gewenst. Enkele speciale typen, zoals de rubbergemodificeerde varianten, zijn minder gevoelig voor verontreinigingen. Voordelen De voordelen van epoxys zijn vooral te vinden in de hoge sterkte, de hoge duurzaamheid van de lijm zelf en de algemene toepasbaarheid. Het voordeel van de folie is, dat de lijm als het ware op maat gesneden kan worden aangebracht en dat knoeien wordt voorkomen. Het voordeel van poeders is dat gemorst poeder weer kan worden herverwerkt (minder verliezen). Beperkingen De uithardingtijd is vaak relatief lang. Bij snel hardende systemen is zowel het mengen als de hanteerbaarheid moeilijk. Het wegen en mengen van de lijmcomponenten vereist nauwkeurig werken. Door de lange uitharding is een goede fixering van de verbinding gedurende langere tijd vereist. Door het uitharden bij hogere temperatuur en het afkoelen daarna kunnen, vooral bij ongelijksoortige materialen, grote krimpspanningen optreden. Door het vaak brosse karakter zijn de epoxys gevoelig voor slagbelasting en trillingen. Bij folies moet er goed op worden gelet dat geen luchtinsluitingen plaatsvinden. Bij poeders moet de constructie goed worden aangepast, zodat het poeder voor en tijdens het aanbrengen goed op de plaats blijft. Bij gebruik van poeder als reactieve smeltlijm geldt dit uiteraard niet. Uithardingsmechanisme Epoxys kunnen op twee manieren uitharden. Bij de koudhardende epoxys worden hars en harder voor het aanbrengen gemengd en vindt een vernettingsreactie plaats bij kamertemperatuur. Deze reactie kan overigens worden versneld door temperatuurverhoging. Bij mengen is de verhouding van hars en harder, op basis van het aantal moleculen, meestal rond de 50/50%. De mengverhouding is hierbij vrij kritisch. Bij het afwijken van de optimale mengverhouding wordt de lijm meestal minder sterk en duurzaam. Bij eencomponentsystemen (inclusief folies en poeders), komt de vernetting op gang door temperatuurverhoging. De vernettingstemperatuur is van grote invloed op de uiteindelijke sterkte van de verbinding. Warm uitgeharde systemen hebben in het algemeen een hogere sterkte en taaiheid dan koud uitgeharde systemen. Tweecomponentensystemen worden vaak ook warm uitgehard en hebben dan een hogere sterkte dan bij kamertemperatuur uitharding. Aandachtspunten bij de verwerking Bij handmatige menging van twee componenten moet zeer goed worden gemengd. Doordat de componenten vaak verschillend zijn gekleurd, behoeft het geen problemen op te leveren om die goede menging tot stand te brengen. Eenvoudiger is het aanbrengen met een mengpistool, voorzien van statische of dynamische mengers. Nadeel hiervan kan zijn, dat de uitharding van de lijm aanleiding geeft tot verstopping van de spuitmond. Toepassing Epoxys worden veel toegepast daar waar een sterke, 17 Veiligheid en hygiëne Sommige componenten uit epoxylijm kunnen aanleiding geven tot huidirritaties. Hierbij kunnen voor daarvoor gevoelige personen, vooral op de langere duur, heftige irritaties optreden bij blootstelling aan deze componenten. Dit treedt vooral op bij onzorgvuldig mengen en/of aanbrengen van de epoxys. De epoxyfilms en -poeders geven, voor zover bekend, geen aanleiding tot deze problemen. vaste verlijmingen van metalen, hout, beton, keramiek en kunststoffen. Oppervlaktevoorbehandeling De substraten dienen droog, alsmede stof- en vetvrij te zijn. Het is aan te bevelen de substraten eerst met een reinigingsmiddel te ontvetten. Bij het verlijmen van metalen oppervlakken is het aan te bevelen een geschikte wash-primer te gebruiken, zeker als de verbinding later aan vochtigheid wordt blootgesteld. Kunststofoppervlakken moeten vrij zijn van lossingsmiddelen en licht opgeruwd zijn. Bij gebruik van polyethyleen en polypropyleen dienen deze materialen goed te zijn voorbehandeld (bijvoorbeeld corona). Bij gebruik van isolerende kernmaterialen bij de sandwichfabricage, dienen deze schuimstoffen voorzien te zijn van rillen, waardoor ingesloten lucht kan ontwijken. 3.10 Polyurethaanlijmen Polyurethaanlijmen kunnen in 5 groepen worden ingedeeld, namelijk: oplosmiddelhoudende systemen (zie § 3.4); dispersielijmen (zie § 3.1); eencomponent oplosmiddelvrije systemen; tweecomponenten oplosmiddelvrije systemen; polyurethaansmeltlijmen. Door de keuze van de lijm kan de uithardingssnelheid, vernettingssnelheid, flexibiliteit en dergelijke worden veranderd. Voordelen Geen mengen (eencomponent), hoge weers- en ouderdomsbestendigheid, groot hechtspectrum op uiteenlopende materialen en hoge elasticiteit. Beperkingen Geringe treksterkte (kleiner dan 10 MPa). 3.10.1 Eencomponent oplosmiddelvrije systemen Aandachtspunten bij de verwerking Eencomponent PUR-systemen hebben vocht nodig voor de uithardingsreactie. Wees voorzichtig bij het besproeien van de voegdelen met water, omdat bij een teveel aan water blaasvorming door CO2-afsplitsing kan ontstaan. De reactie van eencomponent PUR-systemen begint direct na het verwerken c.q. openen van de luchtdicht afgesloten verpakking. Beschrijving Eencomponent PUR-lijmen kennen een ingebouwde harder, die door middel van vocht reageert. Door het wijzigen van de samenstelling kunnen de eigenschappen, zoals sterkte, adhesie, elasticiteit, temperatuurbestendigheid, uithardingssnelheid en dergelijke worden beïnvloed. Eencomponent PUR-lijmen hebben, al dan niet in combinatie met een primer, een goede hechting op uiteenlopende materialen. Hierdoor vindt toepassing plaats in een grote diversiteit van industrietakken. Veiligheid en hygiëne De oplosmiddelvrije polyurethaansystemen bevatten geen oplosmiddel en zijn niet etsend of brandgevaarlijk. De harscomponent veroorzaakt over het algemeen geen probleem. De harders (isocyanaat, meestal op basis van MDI) hebben bij kamertemperatuur een zeer lage dampdruk (0,0006 mbar). Op grond van deze lage dampdruk wordt er een MAC-waarde aangehouden van 0,01 ppm (=cm3 isocyanaatdamp per m3 lucht) bij normale werkomstandigheden. Tijdens het spuiten van deze systemen is het als voorzorgsmaatregel aan te bevelen om af te zuigen en voor een goede ventilatie te zorgen. Daar de oplosmiddelvrije eencomponentsystemen een ingebouwd isocyanaat als eindgroep hebben, dient men deze voor wat betreft veiligheidsmaatregelen te beschouwen als een harder. Door het feit dat isocyanaten reageren met vocht, kunnen deze systemen irriterend voor handen en ogen zijn. Beschermende maatregelen zijn dan ook noodzakelijk. Bij eventueel huidcontact dient men zo veel mogelijk te spoelen met water en zeep. Bij oogcontact minimaal 10 minuten spoelen met water en een arts raadplegen. Uithardingsmechanisme Een eencomponent PUR-systeem is een prepolymeer van een isocyanaat/hars combinatie, waarvan de isocyanaten in overmaat aanwezig zijn. Door de reactie van vocht uit de lucht of omgeving zal een doorharding plaatsvinden. De uithardingssnelheid is te verkorten door extra vocht toe te voegen en/of de lijmnaad te verwarmen. Er is een speciale PUR-lijm, die bij verhoogde temperatuur (meestal hoger dan 70ºC) een volledige doorharding verkrijgt tussen 5 minuten en een uur. Toepassing De polyurethaansystemen worden in de volgende branches ingezet: bouwindustrie, onder andere bouw- en dakpanelen, tussenwanden, fabricage en montage van panelen voor koelhuizen; wagenbouw, onder andere voor koelwagens, isolatiecontainers en caravans; technische isolatie, onder andere scheepsbouw, tankerbouw, opslagtanks; filterindustrie, onder andere lucht-, olie-, benzineen industriefilters. diverse toepassingen zoals gietmassas voor vensterprofielen en de elektronica-industrie. 3.10.2 Tweecomponenten oplosmiddelvrije systemen Beschrijving Tweecomponenten PUR-systemen bestaan uit een A-component op basis van een polyol en een B-component op basis van een isocyanaat. Door het toevoegen van diverse vulstoffen kunnen de eigenschappen, zoals sterkte, adhesie, flexibiliteit, temperatuurbestendigheid, uithardingssnelheid en dergelijke worden beïnvloed. Tweecomponenten PUR-lijmen hebben, al dan niet in combinatie met een primer, een goede hechting op uiteenlopende materialen. Hierdoor vindt toepassing plaats in een grote diversiteit van industrietakken. Ontwerpcriteria Eencomponent PUR-systemen zijn door hun geringe treksterkte (kleiner dan 10 MPa) en goede elastische eigenschappen bijzonder geschikt voor het maken van verbindingen, die aan dynamische belastingen blootstaan. Deze systemen bezitten een goede lage temperatuur- en chemische bestandheid. Te verlijmen materialen Polyurethaanlijmen zijn geschikt voor elastische, buig- Uithardingsmechanisme Tweecomponenten oplosmiddelvrije systemen harden uit door het mengen van de A en B component in een 18 voorgeschreven mengverhouding. Door de chemische reactie tussen polyol en isocyanaat ontstaat polymeer met een netwerkstructuur. Deze reactie is niet omkeerbaar. Afhankelijk van de gewenste verwerkingseigenschappen varieert de uithardingstijd in het algemeen tussen 1 tot 8 uur. De eindsterkte wordt in 24 tot 72 uur bereikt. Door het gebruik van speciale versnellers is de uithardingstijd te versnellen tot beneden de 5 minuten. Ook het verhogen van de temperatuur geeft een belangrijke verkorting van de uithardingstijd. gens voorschrift worden gemengd. De pot-life dient goed in de gaten te worden gehouden, zodat bij machinale verwerking de lijm niet in de machine uithardt en bij menging met de hand niet meer lijm wordt aangemaakt dan kan worden verwerkt binnen de pot-life. Veiligheid en hygiëne De oplosmiddelvrije polyurethaansystemen bevatten geen oplosmiddel en zijn niet etsend of brandgevaarlijk. De harscomponent veroorzaakt over het algemeen geen probleem. De harders (isocyanaat, meestal op basis van MDI) hebben bij kamertemperatuur een zeer lage dampdruk (0,00019 mbar). Op grond van deze lage dampdruk wordt er een MAC-waarde aangehouden van 0,02 ppm (=cm3 isocyanaatdamp per m3 lucht) bij normale werkomstandigheden. Tijdens het vernevelen van deze systemen en bij het verwerken op temperaturen hoger dan 70ºC moet worden afgezogen. Door het feit dat isocyanaten reageren met vocht, kunnen deze systemen irriterend zijn voor handen en ogen. Beschermende maatregelen zijn dan ook noodzakelijk. Bij eventueel huidcontact dient men zo veel mogelijk te spoelen met water en zeep. Bij oogcontact minimaal 10 minuten spoelen met water en een arts raadplegen. Voor het onschadelijk maken van gelekte harder wordt een mengsel van 90% water, 8% geconcentreerde ammoniak en 2% detergent aanbevolen. Toepassing De polyurethaansystemen worden in de volgende branches ingezet: bouwindustrie, onder andere bouw- en dakpanelen, tussenwanden, fabricage en montage van panelen voor koelhuizen; wagenbouw, onder andere voor koelwagens, isolatiecontainers en caravans; technische isolatie, onder andere scheepsbouw, tankerbouw, opslagtanks; filterindustrie, onder andere lucht-, olie-, benzineen industriefilters. diverse toepassingen zoals gietmassas voor vensterprofielen en de elektronica-industrie. Ontwerpcriteria Tweecomponenten PUR-systemen zijn door hun hoge treksterkte (groter dan 10 MPa) en flexibiliteit - met name ten opzichte van epoxysystemen - geschikt voor het maken van constructies die dynamisch worden belast. Verder bezitten deze systemen een goede lage temperatuur- en chemische bestendigheid. De lijm biedt ten opzichte van de meeste eencomponent PURlijmen het voordeel, dat men een gecalculeerde uithardingstijd heeft (niet afhankelijk van vocht) en substraten kan verbinden, die geen vocht bevatten of waar geen vocht kan intreden, bijvoorbeeld grote oppervlakken van kunststof of metaal. 3.10.3 PUR-smeltlijmen Beschrijving PUR-smeltlijmen worden in vaste vorm aangeleverd, waarbij - in verband met het speciale karakter van deze lijm - de verpakking luchtdicht is afgesloten. Uithardingsmechanisme Smeltlijmen harden uit door de vloeibare lijm (hoge temperatuur) terug te brengen in zijn vaste vorm (lage temperatuur). In het algemeen betekent dit, dat de lijm - afhankelijk van type en opgebrachte laagdikte - in enkele seconden tot enkele minuten zich omzet van een vloeibare lijm tot een vaste verbinding. PUR-smeltlijmen reageren met de vochtigheid uit de omgeving en/of substraten, waardoor binnen enkele dagen een uitgereageerde verbinding ontstaat, welke temperatuur- en chemisch bestendig is. Te verlijmen materialen Polyurethaanlijmen zijn geschikt voor elastische, buigvaste verlijmingen van metalen, hout, beton, keramiek en kunststoffen. Oppervlaktevoorbehandeling De substraten dienen droog en stof- en vetvrij te zijn. Het is aan te bevelen de substraten eerst met een reinigingsmiddel te ontvetten. Bij het verlijmen van metalen oppervlakken is het aan te bevelen een geschikte wash-primer te gebruiken, zeker als de verbinding later aan vochtigheid wordt blootgesteld. Kunststofoppervlakken moeten vrij zijn van lossingsmiddelen en licht opgeruwd zijn. Bij gebruik van polyethyleen en polypropyleen dienen deze materialen goed te zijn voorbehandeld (bijvoorbeeld corona). Toepassing De lijmen worden door de specifieke eigenschappen (zeer korte uithardingstijd, hoge temperatuur- en chemische bestendigheid) toegepast voor het lijmen van diverse kunststoffen, metalen, hout en textiel. Ontwerpcriteria Omdat PUR-schuimsmeltlijmen hun specifieke eigenschappen krijgen door het vernetten met vocht, zal dit aanwezig moeten zijn in één van de substraten. Bij niet vochthoudende substraten moet het verbindingsoppervlak zodanig zijn, dat vocht van buitenaf kan toetreden (inwerkdiepte vocht door de lijmverbinding circa 1 à 2 cm). Door de keuze van de lijm kan de uithardingssnelheid, vernettingssnelheid, flexibiliteit en dergelijke worden veranderd. Voordelen gecontroleerde uitharding; hechting op uiteenlopende materialen; goede doorharding, ook bij grote oppervlakken; temperatuurbestandheid, hardheid, uithardingssnelheid en dergelijke in overleg met de fabrikant in te stellen; goede verouderingsbestendigheid; treksterkte hoger dan 10 MPa. Beperkingen de lijm moet zorgvuldig en in de juiste verhouding worden gemengd; het gemengde product is beperkt houdbaar (pot-life); hierdoor is vaak speciale tweecomponentenapparatuur noodzakelijk. Te verlijmen materialen Door de uitstekende hechting op diverse kunststoffen wordt de lijm gebruikt in de automobiel-, elektronicaen textielcacheringsindustrie. Speciaal daar waar lage temperatuur- (­40ºC tot 120ºC) en chemische bestendigheid wordt verlangd. PUR-smeltlijmen zijn weekmakerbestendig en kunnen worden gebruikt voor toepassingen welke later gesteriliseerd moeten worden. Aandachtspunten bij de verwerking Bij de verwerking moet er nauwkeurig op worden toegezien, dat de beide componenten homogeen en vol- 19 Oppervlaktebehandeling Voor een optimaal resultaat moeten de oppervlakken vetvrij zijn. Apolaire kunststoffen zoals polypropyleen en polyethyleen moeten worden voorbehandeld. Metalen dienen vaak te worden voorverwarmd om goede bevochtiging en vloei van de lijm op het oppervlak te verkrijgen. van circa 80ºC wordt door de weekmaker tot ver onder 0ºC teruggebracht. Toepassing PVC-plastisolen worden voornamelijk in de automobielindustrie gebruikt voor hechtings- en afdichtingsdoeleinden van de carrosserie, deuren, motorkap en kofferdeksel. Deze kit kan op vet en geoliede platen worden aangebracht en door voorgelering kunnen deze kitten het reinigings- en fosfateerbad doorstaan. Door deze lijmtoepassing wordt niet alleen een verbinding tot stand gebracht, maar tevens een afdichting, waardoor corrosie wordt tegengegaan. Voordelen De PUR-smeltlijmen bieden de voordelen van een smeltlijm - zeer snelle verwerking - gecombineerd met de eigenschappen van tweecomponenten PUR-lijm (oplosmiddelhoudend en oplosmiddelvrij), zoals goede temperatuur- en chemische bestendigheid. Beperking De lijm moet worden verwerkt in speciale smeltlijmapparatuur. Verwerking De PVC-plastisolen worden door speciale opbrengapparatuur als dikke, niet druipende vloeistoffen gedoseerd op geoliede carrosserieplaten. Door de specifieke vloeieigenschappen loopt deze kit niet uit de voegen. Door de voorverwarming ontstaat een voorgelering waardoor de PVC-plastisol tijdens het reinigingsproces de hete chemicaliënoplossingen, die met hoge druk op de carrosseriedelen worden gespoten, verdraagt. Ook bij het onderdompelen kan de binnenstromende vloeistof de lijm niet meeslepen. Na het fosfateerbad gaan de carrosseriedelen naar de lakstraat, alwaar de PVCplastisol bij hoge temperaturen zijn eindsterkte bereikt. Aandacht bij de verwerking Omdat PUR-smeltlijmen ook bij kamertemperatuur reageren met vocht, zal een geopende verpakking onder een inert gas of stikstof moeten worden bewaard. Veiligheid en hygiëne Bij het verwerken van PUR-smeltlijmen moeten de veiligheidsvoorschriften voor wat betreft de omgang met isocyanaathoudende stoffen worden aangehouden. Het NCO gehalte ligt tussen de 2-6%. Als gevarenstof komt het vrije monomeer MDI in aanmerking. De MAC-waarde voor MDI ligt op 0,01 ppm. De werkelijk optredende MDI-concentratie is afhankelijk van de verwerkingstemperatuur, het verbruik en de opstelling van de apparatuur. Op grond van de huidige ervaring is bij het handhaven van de voorschriften een overschrijding van de MAC-waarde niet te verwachten. Het afzuigen van dampen wordt aangeraden ter plekke van het lijmopbrengstation. Het gehalte vrije MDI monomeer ligt beneden 2%. Voorgeleer-methoden In de automobielindustrie worden in de praktijk twee methoden van thermisch voorgeleren toegepast: luchtcirculatie-ovens met horizontaal of ruimte besparend verticaal transport van de delen; inductieve verhitting, waardoor zeer snelle verhittingstijden (5 sec., 200ºC) zijn te realiseren. Dit proces is echter wel moeilijker te beheersen. Oppervlaktebehandeling Het metaaloppervlak dient optisch schoon en glad te zijn. Ontvetten of ontdoen van geringe hoeveelheden olieachtige bestanddelen is niet nodig. 3.11 PVC-plastisolen Beschrijving PVC-plastisolen zijn gelerende polymeer/weekmakermengsels, waarbij het PVC-poeder is gedispergeerd in een vloeibare weekmaker. Hieraan worden drie middelen toegevoegd, te weten: hechtmiddel; stabilisatoren; vulstoffen. Een hechtmiddel is nodig omdat de PVC-plastisol zelf geen uitgesproken hechtvermogen op substraten vertoont (zeker niet op geoliede carrosserieplaten). Een stabilisator is nodig om te voorkomen dat het chloorhoudende molecuul van PVC bij hoge temperaturen (vanaf circa 210ºC) zich afsplitst als chloorwaterstof. De vulstoffen zorgen voor het juiste vloeigedrag, waardoor een exacte en schone dosering mogelijk is, terwijl de opgebrachte pasta niet meer uit de voegdelen wegvloeit. Bestendigheid Gegeleerde PVC-plastisolen bezitten een hoge hittebestendigheid (kort tot meer dan 230ºC), terwijl bij lage temperaturen (­40ºC) nog een hoge flexibiliteit overblijft. De verouderingsbestendigheid is zeer hoog (meer dan 1000 uur bij 120ºC). Hoge hechtingssterkten worden bereikt, maar vooral een zeer goede corrosiebestendigheid, ook na zoutsproei- en condenstesten (480 uur). Veiligheid Alleen bij het puntlassen dient men erop te letten, dat de daarbij voorkomende temperaturen ver boven de toegestane temperaturen liggen en men dient dan ook voor afzuiging te zorgen. 3.12 Ureumformaldehydelijmen Beschrijving Deze lijmen worden geleverd in poedervorm (om op te lossen) of reeds opgelost in waterige oplossing. Soms is toevoeging van een versneller gewenst. Ureumformaldehydelijmen behoren tot de thermohardende lijmen. Uithardingsmechanisme De gelering van PVC-plastisolen is eigenlijk een fysisch proces. De deeltjes PVC zwemmen in de weekmakerfase. Door de inwerking van de temperatuur (120ºC) zwellen de deeltjes op onder opname van de weekmaker. De gezwollen PVC-deeltjes beginnen vervolgens samen te smelten. Bij meer dan 160ºC smelten deze deeltjes definitief samen. De ontstane pasta gedraagt zich rubberelastisch als een gel. Bij stijging van de temperatuur ontstaat een nog beter vloeibare fase. Tijdens het afkoelen verstijft de gesmolten massa tot een flexibel polymeer. De glastemperatuur van PVC Uithardingsmechanisme Onder invloed van warmte en/of een versneller vindt een vernettingsreactie plaats, onder afsplitsing van watermoleculen. Toepassing Deze lijmen worden vooral in de houtverwerkende industrie toegepast (spaanplaat, triplex, meubels). 20 Ontwerpcriteria De ureumformaldehydelijmen zijn verkrijgbaar in vele variëteiten, met verschillende viscositeiten, uithardingssnelheden, enz.. Voor het verkrijgen van een goede binding moet tenminste één van de ondergronden poreus zijn, om het water van de oplossing en/of het bij de reactie vrijkomende water te kunnen afvoeren. Het spleetvullend vermogen is gering. Vaak is hoge druk bij uitharding noodzakelijk. resorcinollijmen gerealiseerd. De gangbare typen zijn bros, waardoor toepassing in flexibele verbindingen moet worden ontraden. Wel zijn er gemodificeerde fenollijmen op de markt met een verhoogde taaiheid. Te verlijmen materialen Vooral staal, aluminium en hout worden met fenolrespectievelijk resorcinollijmen verlijmd. Thermoplastische materialen zijn over het algemeen niet geschikt om met deze lijmen verbonden te worden. Thermohardende kunststoffen (inclusief composieten) kunnen wel worden verbonden. Te verlijmen materialen Er kunnen sterke bindingen met hout worden gevormd, hechting aan metaal vereist speciale primers. Dit lijmtype is niet geschikt voor het verlijmen van kunststoffen, waarbij het verlijmen van kunststof lamineerfolies op hout als uitzondering mag gelden. Oppervlaktebehandeling Hout vereist geen speciale voorbehandeling, zij het dat aan het schuren de nodige aandacht moet worden besteed. Voor metalen is voor het verkrijgen van een duurzame verbinding een bijzondere voorbehandeling vereist, welke afhangt van het type metaal. Oppervlaktebehandeling Voor hout is geen speciale oppervlaktebehandeling vereist, zij het dat een juiste wijze van voorschuren tot een optimaal resultaat zal leiden. Voor metalen is een speciale hechtprimer nodig. Voordelen De fenol- en in mindere mate de resorcinollijmen hebben een zeer hoge sterkte, een goede hechting op metalen en een uitstekende duurzaamheid. Voordelen De lijmen zijn gemakkelijk te verwerken en relatief goedkoop. Beperkingen De hoge druk en de vaak hoge uithardingstemperatuur maken het verlijmingsproces nogal omslachtig. De lijmen zijn over het algemeen nogal bros, waardoor bij falen van de verbinding snelle en uitgebreide scheurvorming kan optreden. Beperkingen Tenminste één van de ondergronden moet poreus zijn. De lijm is minder goed bestand tegen warmte en vocht. De sterkte is relatief gering. Metaal kan, door de inwerking van het bij de uitharding vrijkomende water, gaan corroderen. Aandachtspunten bij de verwerking Omdat de lijmen veelal worden aangeleverd in een deels uitgeharde vorm, is de stabiliteit bij opslag beperkt. Gangbare problemen met fenol- en resorcinollijmen zijn terug te voeren op slechte menging van de componenten, slechte voorbehandeling van het oppervlak en ongelijkmatige opwarming en persdruk tijdens het uitharden van de lijmverbinding. Aandachtspunten bij de verwerking De verwerking van de lijm levert over het algemeen geen problemen op. De lijm in oplossing is niet stabiel over langere tijd; met opslag moet hiermee rekening worden gehouden. Veiligheid en hygiëne De lijm bevat formaldehyde dat in dampvorm kan vrijkomen, zowel tijdens de productie als tijdens het gebruik. Goede afzuiging bij productie is vereist. Veelvuldig contact met de huid kan leiden tot huidirritaties. Veiligheid en hygiëne De fenol- en resorcinollijmen vergen geen bijzondere voorzorgsmaatregelen. De lijmen kunnen huidirritatie veroorzaken bij herhaalde blootstelling aan de huid. Vrijkomende dampen moeten worden afgezogen. 3.13 Fenol-/resorcinollijmen Beschrijving De lijmen zijn beschikbaar als middel- of hoogviskeuze, vaak donkerbruine, vloeistoffen, als films en in poedervorm. Met name de fenollijmen zijn bijzonder duurzaam. Bij uitharding is een verhoogde temperatuur en hoge druk noodzakelijk. Er zijn ook koudhardende varianten. 3.14 Siliconenlijmen Beschrijving Siliconenlijmen worden vooral gebruikt voor het lijmen van glas, als afdichtingskit en voor toepassingen waar vooral een hoge bestandheid van belang is. Hierbij is de uitstekende hechting van siliconenlijm aan glas van groot belang. Siliconenlijm heeft een hoge flexibiliteit bij een soms eveneens hoge sterkte. Uithardingsmechanisme De lijm hardt chemisch uit, hetzij bij verhoogde temperatuur, dan wel door toevoeging van een versneller. Bij de reactie wordt water afgesplitst. Ook het oplosmiddel is vaak water. Vanwege die aanwezigheid respectievelijk het ontstaan van water is er bij uitharding een hoge druk noodzakelijk, omdat anders blaasvorming kan plaatsvinden. Aangenomen wordt dat de lijm ook reageert met metaaloppervlakken, waardoor een zeer stabiele binding ontstaat. Uithardingsmechanisme Siliconenlijmen kunnen bij kamertemperatuur uitharden, waarbij vocht van het oppervlak van het te lijmen materiaal en vocht uit de lucht nodig zijn. Bij deze eencomponentsystemen is de uithardingstijd zeer lang (1-2 mm per dag). Bij de reactie komt vaak azijnzuur vrij, hetgeen een voor siliconenlijm kenmerkende geur veroorzaakt. Bij tweecomponentensiliconenlijmen wordt een vernetter of versneller toegevoegd, waardoor de uitharding wordt versneld. Toepassing De lijmen worden veel toegepast in de houtbouw (spanten, triplex), vooral voor zeer duurzame verbindingen. Daarnaast vindt toepassing in de vliegtuigbouw plaats. Bij uitzondering worden de lijmen toegepast bij het verlijmen van keramiek of kunststoffen voor hoge temperatuur toepassing. Toepassing Siliconenlijm wordt veel als afdichtingskit toegepast. Voor speciale toepassingen kunnen de specifieke elektrische eigenschappen, zoals lage diëlektrische verliezen en lage diëlektrische constante, alsmede de hoge flexibiliteit, bij zeer lage temperaturen van belang zijn. Door de prijs/prestatieverhouding worden de siliconenlijmen niet veel als gewone lijmen toegepast, maar wel vooral toegepast daar waar hoge eisen aan bij- Ontwerpcriteria Vanwege de benodigde druk bij uitharden worden vooral relatief vlakke verbindingen met fenol- c.q. 21 voorbeeld bestendigheid tegen vocht, olie, ozon en extreme temperaturen worden gesteld. vaak een verwarmingsstap tot boven 150ºC nodig. Ontwerpcriteria Voor eencomponentsiliconenlijmen moet toetreding van lucht van niet te lage luchtvochtigheid mogelijk zijn. Voor constructievormen waarbij veel afpelbelasting kan optreden zijn siliconenlijmen relatief geschikt. Toepassing Anorganische lijmen worden veel toegepast bij bijvoorbeeld verlijmen van glas of keramiek onderling of met staal, voor hoge temperatuur toepassingen (lampen, thermo-elementen, ovens). Te verlijmen materialen Metalen, glas, papier, kunststoffen en rubbers (inclusief de apolaire kunststoffen en rubbers). Voor het lijmen van kunststofbeglazing moet zuurvrije siliconenlijm worden gebruikt. Ontwerpcriteria De lijmen hebben een lage uitzettingscoëfficiënt en een zeer lage flexibiliteit. Dat betekent dat bij het ontwerp terdege met spanningsopbouw ten gevolge van het uitzetten van de te verbinden materialen rekening moet worden gehouden. De lijm is slecht bestand tegen schokbelasting. Indien de betreffende lijm op hoge temperatuur moet worden uitgehard, moeten de te verbinden materialen daar uiteraard tegen kunnen. Oppervlaktebehandeling De hechting aan de meeste materialen is zeer goed. Voorbehandeling kan meestal alleen bestaan uit reinigen. Voor sterk zuigende ondergronden is een primer aan te bevelen. Bij het gebruik van siliconenlijm op azijnzuurbasis bij kunststoffen verdient het aanbeveling om ook een primer te gebruiken. Te verlijmen materialen Glas, keramiek, soms metalen. Oppervlaktebehandeling Voor op hoge temperatuur uithardende lijmen meestal niet nodig. Voor de waterige lijmen moet het oppervlak schoon (vooral vetvrij) zijn. Voordelen De siliconenlijmen blijven flexibel over een groot temperatuurgebied, zijn goed bestand tegen hoge temperaturen, vocht en buitenomstandigheden. Voor speciale toepassingen kunnen de specifieke elektrische eigenschappen, zoals lage diëlektrische verliezen en de lage diëlektrische constante van belang zijn. De viscositeit kan over een groot temperatuurgebied worden geregeld; ook bij lage temperaturen kan een siliconenlijm voldoende vloeiend blijven. Voor enkele toepassingen kan de hoge bestendigheid tegen ozon van belang zijn. Voordelen Goede bestendigheid tegen hoge temperaturen. Beperkingen Weinig flexibel, bros. Weinig bestand tegen slag of stootbelasting. Veelal hoge temperaturen (hoger dan 150ºC) nodig voor het uitharden. Aandachtspunten bij de verwerking Producten die in waterige vorm worden aangeleverd, moeten voor het aanbrengen goed worden geroerd om een goede verdeling van alle componenten te verkrijgen. Het werken (doen uitharden) bij hoge temperaturen stelt speciale eisen aan bijvoorbeeld de positionering en het fixeren van de lijmverbinding. De temperatuurschemas voor het opwarmen en afkoelen moeten nauwkeurig worden vastgesteld en aangehouden. Beperkingen Sommige afsplitsingsproducten van de reactie (zuren) kunnen tot corrosie van metalen aanleiding geven. De uithardingstijd is vaak relatief lang. Prijstechnisch gezien zijn siliconenlijmen ten opzichte van andere alternatieven vaak in het nadeel. Aandachtspunten bij de verwerking Geen. Veiligheid en hygiëne Geen opmerkingen. Veiligheid en hygiëne De zure afsplitsingsproducten van siliconen kunnen irriterende werken op de huid. Deze afsplitsingsproducten kunnen, in dampvorm, in afgesloten ruimten als onprettig worden ervaren (stank). 3.16 MS polymeren Beschrijving MS Polymeren zijn opgebouwd uit een basisketen van polypropyleenoxide (een polyether) met een dimethoxysilyl als functionele groep. Zij zijn verkrijgbaar als eencomponent- en tweecomponentenlijmsysteem. De eencomponentlijmsystemen harden uit onder invloed van vocht bij kamertemperatuur. Dit geeft direct een beperking aan van dit lijmsysteem, namelijk de trage doorharding (bij kamertemperatuur ongeveer 24 uur) als gevolg van de noodzakelijke vochtindringing. Bij de tweecomponentensystemen wordt het vocht toegediend via een parallelle cilinder. Vaak wordt de opsplitsing van de tweecomponentensystemen gebruikt om in beide containers een ander tweecomponentenlijmsysteem bij te mengen, zoals een epoxy hars en harder. Hierdoor ontstaan combinaties van lijmsystemen die buiten een hoge flexibiliteit ook een aanzienlijke sterkte en verbeterde waterbestendigheid kunnen behalen. Dit lijmsysteem gedraagt zich in het gebruik vaak kitachtig. Het is erg flexibel met een breukrek die, afhankelijk van het gekozen systeem, soms wel 450% kan bereiken. De te bereiken breuksterkte van deze lijmsystemen ligt afhankelijk van het gekozen systeem in tussen de 1,5 en 8 MPa. 3.15 Anorganische lijmen Beschrijving Anorganische lijmen worden veelal daar toegepast waar de verbinding aan hoge temperaturen moet worden blootgesteld. Bekend zijn vooral de silicaten, fosfaten, aluminium-, magnesium- en zwavelcementen. Organische lijmen hebben een bestandheid tegen temperaturen die een lange temperatuurbelasting boven circa 150ºC vaak niet goed mogelijk maakt, anorganische lijmen kunnen soms langdurig tot temperaturen boven 1000ºC worden toegepast. De lijmen zijn hard en krimpen zeer weinig, reden waarom ze dan ook veel worden toegepast als basismateriaal in de tandheelkunde. Uithardingsmechanisme Er zijn twee typen reacties: drogen aan de lucht, waarbij door verdamping van water een vaste lijmlaag ontstaat en uitharden bij verhoogde temperatuur. Bij hoge temperaturen vindt een reactie plaats, waarin de lijm in een glasachtige toestand overgaat (vergelijk het smelten van zand tot glas). De uithardingstemperaturen liggen veelal boven de circa 400ºC. Een ander mechanisme berust op een reactie met vocht, vergelijkbaar met cement in de bouw. Ook hier is nog Toepassing De toepassing van de MS-lijmsystemen is breed vanwege de lage gevoeligheid van het lijmsysteem voor 22 de oppervlaktevoorbehandeling. Goed reinigen en in een aantal gevallen reinigen in combinatie met het aanbrengen van een primer blijkt vaak voldoende. MS polymeren zijn geschikt om zowel metalen als hout, glas, alsook de meeste kunststoffen behalve PP en PE te verlijmen. Ze zijn over het algemeen erg goed vochten UV-licht bestendig en overschilderbaar. dracht) van het bindmiddel op het substraat kan door strijken, dompelen, spuiten of door walsen gebeuren. Over het algemeen dient men voor spuitopdracht het systeem met een daarvoor geschikt oplosmiddel te verdunnen. Over het algemeen drogen de polymeerbindmiddelen bij kamertemperatuur in circa 30 minuten. Door hete lucht (max. 100ºC) is deze tijd te verkorten. Een andere manier is het vloeibare bindmiddel op warm metaal (40-50ºC) te spuiten. De primer dient eerst goed droog te zijn alvorens het bindmiddel aan te brengen. De meeste polymeerbindmiddelfilms zijn niet kleverig, zodat de onderdelen eenvoudig kunnen worden gestapeld. Mechanische beschadiging en aanraking met vettige handen dienen te worden vermeden. Lange tussenopslagtijden van deze delen, zelfs bij hoge luchtvochtigheid beïnvloeden de hechting niet. Een vers opgebracht rubbermengsel geeft de zekerste en beste hechtingsresultaten. De vulkanisatietemperatuur kan oplopen van 130ºC tot meer dan 200ºC. Bij vulkanisatietemperaturen hoger dan 170ºC is het aan te bevelen een tweelaagssysteem te kiezen. Bij het IM- of TM-proces dient men er voor te zorgen, dat de menging niet vulkaniseert alvorens de vloeifase beëindigd is. 3.17 Primers en bindmiddelen voor rubber/metaalverbindingen Beschrijving Voor de verbinding van rubber aan metaal of andere harde kunststoffen worden zogenaamde samengestelde bindmiddelen gebruikt. Het hier beschreven deel gaat vooral over het maken van verbindingen met rubber, waarbij ook gebruik wordt gemaakt van de gelijktijdige vulkanisatie van de rubber. In principe gaat het hier om opgeloste polymeren met toevoegingen van gedispergeerde stabilisatoren, activatoren, vulstoffen en één of twee geschikte verhardingssystemen. In de meeste gevallen wordt bij de fabricage van rubber/metaalverbindingen een tweelaags hechtingssysteem gebruikt. De primer dient hierbij als corrosiebescherming en/of als tussenlaag ter verbetering van de hechting van het bindmiddel op het dragermateriaal. Uithardingsmechanisme Door het voorverwarmen van het met bindmiddel bestreken substraat ontstaat tijdens de eerste contactfase met het rubber een onderlinge menging van primer en rubber, alvorens de verhardingsreactie begint. Deze diffusie wordt gestuurd door de keuze van de verharders in het bindmiddel en door de temperatuur. Door de temperatuuractivering beginnen parallel aan elkaar de aflopende verhardingsreacties, zowel van de verharders in het bindmiddel als van de vulkanisator in het rubbermengsel. De warmte-overdracht van het vormdeel-metaalbindmiddel-rubbermengsel veroorzaakt een transport van de verharder naar het rubberoppervlak. In combinatie met het vulkanisatiesysteem van het rubbermengsel wordt een harde tussenlaag gevormd. Tegelijkertijd beïnvloedt het vulkanisatiesysteem van het rubbermengsel de verhardingssnelheid van het bindmiddel. Het warmtetransport van de rubberzijde naar het metaal (bijvoorbeeld bij metaal met rubberommanteling) geeft vaak een storing van bovenbeschreven uithardingsmechanismen. In deze gevallen dient men een bindmiddel met twee verhardingssystemen te kiezen. Oppervlaktebehandeling Voor een optimaal resultaat zijn stof- en vetvrije oppervlakken noodzakelijk. De substraten kunnen chemisch of mechanisch worden voorbehandeld. De metalen delen worden voornamelijk mechanisch voorbehandeld (stralen). Het ontvetten gebeurt over het algemeen met koolwaterstoffen in de dampfase. Alkalische reinigingsmiddelen zijn ook mogelijk. Kunststoffen worden, voor zover mogelijk, ook met koolwaterstoffen in de dampfase ontvet. Textiel, zoals katoen, rayon, nylon of polyester, kunnen door een ontsluitingsbad worden gereinigd. Voor glas is een alkalische reiniging mogelijk. Eigenschappen uitgeharde systemen De bindmiddelen geven hechtingsniveaus die de sterkte van het rubber overtreffen. Bij trekproeven ontstaat over het algemeen een breuk in het rubber. De primer geeft een zeer hoge corrosiebestendigheid. Deze water- c.q. corrosiebestendigheid is ook mede afhankelijk van de voorbehandeling van de substraten. Soms kan een drukwaterbestendigheid bij 120ºC worden bereikt. Door hun samenstelling zijn deze polymeren beter bestand tegen zuren dan tegen logen. Over het algemeen zijn deze systemen olie- en oplosmiddelbestendig; ook bezitten zij een goede verouderings- en temperatuurbestendigheid. Daar het hier gaat om een uitermate complexe materie, is het aan te bevelen in elk afzonderlijk geval uitgebreide testen uit te voeren. Toepassing Met deze bindmiddelen worden moderne constructieelementen gefabriceerd, zoals voor de trillingsdemping (bijvoorbeeld motorenophanging), krachtoverdrachtssystemen (bijvoorbeeld koppelingen), dichtingstechniek (bijvoorbeeld golfdichtringen), in de transportsector (bijvoorbeeld lopende band) en vele andere toepassingsgebieden, waar zeer hoge hechtingen en resistenties worden vereist. Veiligheid en hygiëne Deze bindmiddelen bevatten organische oplosmiddelen en zijn daardoor brandbaar. Ventileer goed en werk niet in afgesloten ruimten. Geen open vuur in de werkruimte en niet roken. Door de milieuproblematiek wordt naarstig gezocht naar bindmiddelen met minder schadelijke oplosmiddelen of zelfs op waterbasis. Verwerking De binding ontstaat - in tegenstelling tot een verlijming tijdens het vulkanisatie- en vormgevingsproces. Dit kunnen alle mogelijke vulkanisatieprocessen zijn, zoals drukvormvulkanisatie (CM), vloeibare vulkanisatie (TM), spuitvulkanisatie (IM), enz.. De polymeerbindmiddelen dienen voor en tijdens het gebruik regelmatig door oproeren goed te worden gehomogeniseerd, om te voorkomen dat gedispergeerde bestanddelen bezinken. Aan te bevelen is om met een gesloten systeem te werken. Het aanbrengen (de op- 23 Hoofdstuk 4 Toeslagstoffen Harsen 4.1 Onder hars kan worden verstaan dat bestanddeel van de lijm, dat voor het belangrijkste deel verantwoordelijk is voor de moleculaire samenhang van de lijm. Dit deel wordt ook wel bindmiddel genoemd. Het bindmiddel is de hoofdcomponent van de lijm welke uithardt, al dan niet onder invloed van een harder, versneller of andere externe factoren. Onder hars wordt in praktijk verstaan een samenstelling van bindmiddel en andere hulpstoffen, welke met behulp van een tweede component of externe factoren tot een volledig uitgehard lijmsysteem moet komen, denk hierbij aan een harder en een hars van een tweecomponentenepoxylijm of polyurethaanlijm of aan de hars en de initiatoroplossing van een acrylaatlijm. Tenslotte kan onder hars ook een toevoeging van hoogmoleculair organisch materiaal worden verstaan, welke als doel heeft om de extra kleverigheid of hechting te verschaffen. Ook kan de stroperigheid, de viscositeit van de lijm worden beïnvloed door een harstoevoeging, waardoor formuleringen met een verhoogd vastestofgehalte, een verlaagd oplosmiddelgehalte en bijvoorbeeld kortere droogtijd of uithardingstijd kunnen worden gemaakt. leidt tot vorming van zogenaamde thermoharders: lijmen die bij temperatuurverhoging niet meer smelten. Tevens geldt: hoe meer verknopingen, hoe brosser de lijm. Onder vernetters wordt ook wel verstaan die stoffen, die in staat zijn om twee typen moleculen, die zonder aanwezigheid van de vernetter niet zouden reageren, wel te laten reageren. Van dit laatste is bijvoorbeeld een hechtverbeteraar (zie § 4.8) als koppeling tussen een glasoppervlak en een reactieve hars een voorbeeld. 4.4 Versnellers en katalysatoren Versnellers en katalysatoren zijn hulpstoffen die na de uitharding van de hars in ongewijzigde vorm aanwezig zijn; zij reageren dus niet mee in de zin dat zij in de lijmketens worden opgenomen. De functie van versnellers en katalysatoren is om de reactie tussen hars en harder sneller te laten verlopen en/of een reactie tussen deze bestanddelen bij lagere temperaturen mogelijk te maken. Zo kan bijvoorbeeld bij een acrylaatlijm het systeem zodanig zijn opgebouwd, dat de hars en de harder al bij elkaar gevoegd zijn, maar pas tot uitharding over gaan als contact optreedt met de versneller. Het is echter ook mogelijk dat de versneller in de hars is gemengd, waarbij pas uitharding optreedt bij contact met de harder. 4.5 Stabilisatoren 4.2 Verharders Het begrip verharder (vaak ook harder genoemd) kan verschillende betekenissen hebben: het meest laagmoleculaire deel van een tweecomponentenlijm, welke volledig aan een reactie deelneemt, bijvoorbeeld de verharders van een epoxylijm of een polyurethaanlijm; een toevoeging welke nodig is om een reactie te starten en te onderhouden, bijvoorbeeld een organisch peroxide bij acrylaatlijmen; zuren, die door verlaging van de zuurgraad (pHwaarde) de polycondensatiereactie van bijvoorbeeld formaldehydelijmen kunnen initiëren; activatoren zoals metaalionen of -complexen, die de uitharding van bijvoorbeeld anaërobe lijmen in gang zetten. In de Duitse norm DIN 16 920 wordt een harder gedefinieerd als een bestanddeel van een lijm, die zorgt voor de vernetting van de lijm. In die zin zijn bovengenoemde typen dan ook daadwerkelijk als harder aan te merken. Een wezenlijk onderscheid is te vinden in het feit dat de eerstgenoemde harder daadwerkelijk in gelijke verhouding met de hars mee reageert, terwijl de andere harders meer dienen om de reactie op gang te brengen, dan wel te houden. Deze componenten dragen zelf, in de moleculaire structuur van de uitgeharde lijm, niet bij aan de sterkte van de lijm. Een overeenkomst tussen de verschillende typen is, dat zij allen opgenomen worden in de hoofdketens van de uitgeharde lijm (in tegenstelling tot bijvoorbeeld versnellers en katalysatoren). Stabilisatoren dienen om ongewenste en voortijdige reacties in de lijm tegen te gaan, waardoor het mogelijk wordt om de lijm langer in opslag te houden. Daarbij kunnen voor wat betreft de effectieve werking de volgende onderscheiden worden gemaakt: er zijn reactieve monomeren die ongewenste voortijdige reacties blokkeren; sommige polymeren remmen de afbraak van polymeren tijdens de verwerking (bijvoorbeeld stabilisering tegen afbraak bij de verwerking van smeltlijmen); het bieden van bescherming tegen veroudering van de uitgeharde lijm, bijvoorbeeld door bescherming tegen afbraak van de lijm onder invloed van UV-licht; het bieden van bescherming tegen oxidatieve veroudering van de lijm of de uitgeharde lijm. Deze categorie stabilisatoren wordt ook wel anti-oxidanten genoemd. 4.6 Vulstoffen Vulstoffen kunnen dienen om de prijs van de lijm (per kg) laag te houden, maar, in meer positieve zin, ook gebruikt worden om mechanische, fysische en chemische eigenschappen van de lijm in te stellen. Vulstoffen zijn vaste stoffen, die ten opzichte van de andere lijmcomponenten min of meer inert zijn. Zij nemen niet deel aan uithardingsreacties. Vulstoffen spelen een rol bij: verhogen van de temperatuurbestendigheid Hierbij berust de werking van vulstoffen er vooral op, dat vulstoffen weinig krimp en uitzetting vertonen bij temperatuurveranderingen, waardoor in de lijmvoeg minder eigenspanningen en krimpscheuren ontstaan; verbetering van de thixotropie van de lijm Bepaalde vulstoffen kunnen de thixotropie van de lijm verbeteren, zodat lijm die aangebracht is op een verticaal vlak niet uitzakt; versterking van de lijmvoeg Door toevoeging van vulstoffen wordt de lijm vaak stijver en sterker. Soms heeft een vulstof ook een hechtverbeterende werking; verminderen van de krimp Tijdens en na de reactie krimpt de lijm. Vulstoffen zijn in veel mindere mate aan krimp onderhevig en 4.3 Vernetters Vernetters bestaan uit moleculen die er voor zorgen dat een verknoping van de bindmiddelmoleculen niet in één richting plaatsvindt, waardoor een louter draadvormige structuur zou ontstaan, maar dat er allerlei zijtakken in de ketens ontstaan. Hierdoor ontstaat een meer verknoopte structuur, welke over het algemeen 24 leveren dan ook geen bijdrage aan de krimp van de lijm in de lijmvoeg. Dit betekent dat een gevulde lijm in een zelfde lijmvoeg minder krimpt dan een ongevulde lijm; Hechtverbeteraars Er zijn reactieve en niet-reactieve hechtverbeteraars. Het meest bekende reactieve type hechtverbeteraar is de silaanverbinding. Daarnaast worden ook titanaten en in mindere mate zirkoniumaluminaten toegepast als hechtverbeteraar. De werking van de reactieve hechtverbeteraar komt voort uit de structuur van de moleculen. Schematisch is het zo voor te stellen, dat het ene deel van het molecuul, de kop, aan het oppervlak kan hechten, terwijl het andere deel van het molecuul de staart- of functionele groep met de lijm een verbinding aangaat. Daarnaast verknopen bijvoorbeeld de silaanmoleculen zich ook onderling tot een netwerk. De keuze van de eigenschappen van de staartgroep is vrij; deze kan dus voor de betreffende lijm zo optimaal mogelijk worden gekozen. Voordeel van toepassen van reactieve hechtverbeteraars is, dat de hechting, en met name de duurzaamheid van de verbinding, vaak aanmerkelijk verbetert. Nadeel is dat de stabiliteit van hechtverbeteraars, vóór het aanbrengen, vaak gering is en dat voor een goed resultaat uiterste zorgvuldigheid in acht moet worden genomen. De meeste reactieve hechtverbeteraars werken goed op glas, redelijk tot goed op metalen en slecht op kunststoffen. Van de niet-reactieve hechtverbeteraars wordt de gechloreerde polyolefine het meest gebruikt. Dit is meestal een oplossing van gechloreerde polypropeen of gechloreerde polyetheen in hexaan. De werking berust op het vormen van een brug tussen een apolaire kunststof (bijvoorbeeld polypropeen of polyethyleen) en de meer polaire lijm. De hechtkracht blijft echter meestal relatief gering. instelling van de geleiding Zowel de thermische als de elektrische geleiding kunnen door vulstoffen worden beïnvloed; geschikt maken als vulmassa Door toepassing van vulstoffen kan een lijm geschikt worden gemaakt als reparatiemassa (vulmassa) voor hout, beton, metaal en dergelijke. In dit geval is de lijm voorzien van extreem veel vulstof (tot ca. 80%), waardoor ook de krimp van de vulmassa+lijm gering is; vermindering van het water c.q. oplosmiddelgehalte Door gebruik van vulstoffen kan de hoeveelheid water (in gewichtsprocent ten opzichte van de totale gewichtshoeveelheid lijm) beduidend afnemen, waardoor bijvoorbeeld een substraat als papier of karton minder water hoeft op te nemen. Ook kan door het gebruik van vulstoffen de hoeveelheid vrijkomend organisch oplosmiddel worden verminderd. Vulstoffen in lijmen hebben ook nadelen. Voorbeelden daarvan zijn: de reactiesnelheid neemt af c.q. de uithardtijd neemt toe; de vloei van de lijm vermindert sterk, hetgeen onder andere nadelig kan uitwerken op de hechting; het breukgedrag van de lijm kan nadelig worden beinvloed door vroegtijdig ontstaan van microscheuren in brosse vulstofdeeltjes; gevulde lijmen geven over het algemeen dikkere lijmvoegen, waarbij de sterkte van de verbinding nadelig wordt beïnvloed. Primers Primers bestaan in de meeste gevallen uit verdunde oplossingen van de lijm, die nadien zal worden gebruikt. Sommige primers voor metalen bevatten corrosiewerende stoffen. Primers worden vooral gebruikt als het niet praktisch is om na de oppervlakte-voorbehandeling direct de uiteindelijke verlijming tot stand te brengen. Het voorbehandelde oppervlak moet echter wel zo spoedig mogelijk na de oppervlakte-behandeling worden beschermd tegen stof en vet. Primers bieden deze bescherming, doordat zij enerzijds het metaal afschermen en anderzijds voldoende reactief blijven om met de nadien opgebrachte lijm (bij de juiste uithardomstandigheden) een reactie aan te gaan. Voordelen van het gebruik van primers en hechtverbeteraars zijn: alleen het te lijmen gedeelte van het product wordt behandeld; de behandeling is relatief eenvoudig, zowel voor handmatige toepassing als voor automatisering; voor de meeste combinaties van kunststof en lijm zijn primers beschikbaar. Nadelen zijn: extra droogtijd van de primer; in een aantal gevallen is de tijd tussen aanbrengen van de primer en de verlijming gelimiteerd; vrijkomen van oplosmiddeldampen. 4.7 Weekmakers Weekmakers zijn vloeistoffen, die de elasticiteit van een lijm kunnen verhogen. Zij nemen niet deel aan de uithardingsreactie. Zij werken als een soort intern smeermiddel tussen de moleculen van de uitgeharde lijm. De weekmakers vinden vooral toepassing in kleefstoffen die permanent kleverig moeten blijven, waarbij zij zowel bijdragen aan een verhoging van de beweeglijkheid van de ketenmoleculen, als aan de hechting op vele ondergronden. Toepassing van weekmakers in met name de hoog belaste lijmen kent echter vele nadelen. De duurzaamheid en hechting kunnen afnemen, de sterkte van de lijm gaat achteruit en de neiging tot kruip neemt toe. Tijdens het gebruik kunnen weekmakers uit de lijm komen. Dit kan nadelig zijn voor de hechting van de lijm en kan ook tot aantasting leiden van kunststoffen of laklagen. Door uittreding van weekmakers kan de lijm verbrossen. Ook migratie van weekmakers uit weekgemaakte kunststoffen naar de lijmvoeg kan leiden tot onthechting of tot ongewenste flexibiliteit. 4.8 Hechtverbeteraars en primers Het onderscheid tussen hechtverbeteraars en primers is in de praktijk wat vaag. Veelal wordt onder hechtverbeteraar verstaan een bepaald type chemische stof, welke zich hecht aan het oppervlak. De hechtverbeteraar kan (in oplossing) als zodanig op het oppervlak worden aangebracht, in combinatie met andere bindmiddelen door de fabrikant zijn ingemengd in de lijm, of zelf door de gebruiker worden ingemengd. De hechtverbeteraar zelf wordt vaak in een niet of nauwelijks zichtbare laag aangebracht. Onder een primer wordt meestal een lijm- of verfachtige laag in verdunde vorm en/of van speciale samenstelling verstaan. Een primer wordt vaak in een duidelijk zichtbare laag aangebracht. 4.9 Oplosmiddelen Oplosmiddelen worden aan lijmen toegevoegd om de lijm minder viskeus en beter verwerkbaar te maken. Een andere reden kan zijn, dat het oplosmiddel het te lijmen oppervlak aantast en wel zodanig, dat een betere hechting wordt verkregen. Een derde reden is om de oppervlakte-energie van de lijm af te laten nemen, zodat de bevochtiging van het te verlijmen oppervlak beter verloopt. Kenmerk van een oplosmiddel is, dat het niet reageert met de lijm, en dat het uit de lijm verdampt. Het toepassen van oplosmiddelen is niet gebruikelijk bij hoog belaste lijmen. 25 Voor industrieel gebruik zijn lijmen met een hoog gehalte aan organisch oplosmiddel niet meer toegestaan. 4.10 Dispergeermiddelen Dispergeermiddelen worden gebruikt in lijmen op waterbasis en voorkomen, dat de lijmdeeltjes coaguleren (voortijdig vervloeien). Dispergeermiddelen worden toegepast in houtlijmen en latexlijmen. 4.11 Verdunningsmiddelen Verdunningsmiddelen worden aan thermohardende lijmen toegevoegd met het doel de lijm beter verwerkbaar en minder viskeus te maken. Het verschil met een oplosmiddel is, dat een verdunningsmiddel reactief is en tijdens het uitharden in de lijm wordt ingebouwd. 26 Hoofdstuk 5 De keuze van het lijmtype Ook bij de kunststoffen geldt dat de kwaliteit van de lijmverbinding sterk afhangt van de voorbehandeling. Dit geldt zowel voor de genoemde lijmen, als voor de mogelijkheden die niet in de tabel staan vermeld, omdat hier een meer intensieve voorbehandeling nodig zou zijn dan bij de in de tabel vermelde lijmtypen. De mogelijkheden voor het lijmen van textiel hangen uiteraard nauw samen met het type weefsel (zie hiervoor onder de betreffende kunststof) en bijvoorbeeld van de dichtheid van het weefsel. De keuze van een geschikt lijmtype voor een verbinding is geen eenvoudige zaak. De keuze moet immers niet alleen worden gemaakt op basis van de te verbinden materialen, maar ook zijn afgestemd op de eisen die worden gesteld aan sterkte, duurzaamheid, aanbrengsnelheid, uithardtijd, enzovoort. Aan de hand van de karakteristieken van de verschillende lijmsystemen, zoals beschreven in hoofdstuk 3, kan de gebruiker zich al een beeld vormen over welke mogelijkheden er zijn voor de gewenste toepassing. In tabel 5.1 zijn overzichten gegeven van de diverse eigenschappen, zoals die aan verschillende lijmtypen kunnen worden toegeschreven. Duidelijk dient te zijn dat de tabel een globaal overzicht verschaft; binnen elk van de genoemde lijmen zijn er speciale typen die sterker of duurzamer zijn dan door de tabel bij het betreffende lijmtype wordt gesuggereerd. In tabel 5.2 is een overzicht gegeven van de lijmen die geschikt zijn om verschillende combinaties van materialen met elkaar te verbinden. Ook hier geldt weer dat de keuze en het resultaat zeer sterk worden bepaald door zaken zoals voorbehandeling, constructie en dergelijke. Zo wordt de contactlijm zeer veelvuldig genoemd, waarbij moet worden bedacht, dat dit lijmtype vooral geschikt is voor vlakverlijming en/of laagbelaste verbindingen. Cyanoacrylaatlijmen (secondenlijmen, superlijmen) worden vaak niet genoemd, ervan uitgaande dat bij de betreffende materiaalcombinaties een puntverlijming meestal niet aan de orde is. Echter, voor de meeste puntverlijmingen van de genoemde materialen zijn cyanoacrylaatlijmen zeker inzetbaar. Kleefbanden (tapes) zijn in dit overzicht niet opgenomen, juist omdat ervan wordt uitgegaan, dat voor iedere materiaalcombinatie wel een geschikte kleefband is te vinden. De lijmselectietabel kan dan ook vooral dienen als een ruwe indicatie voor welke materialen onderling met welke typen lijmen zijn te verbinden. Bij metalen is geen onderscheid gemaakt tussen verschillende metaalsoorten en -legeringen. De hechting van de lijm aan metalen en de duurzaamheid van die hechting is in sterke mate afhankelijk van het type voorbehandeling. Dit geldt ook voor beklede metaalplaten (bijvoorbeeld verzinkt of van een organische deklaag voorzien). Voorbehandelingen voor verschillende metalen en metaallegeringen staan beschreven in de voorlichtingspublicatie VM 87 lijmen van metalen. Informatie over het lijmen van beklede dunne (staal)plaat is te vinden in de betreffende inventarisatiestudie (verkrijgbaar bij het NIL). Bij het lijmen van hout geldt dat de mogelijkheden voor het lijmen afhangen van het type hout, bijvoorbeeld een vette of een minder vette houtsoort, of een houtsoort met speciale inhoudsstoffen. Verder is van belang dat het hout op de juiste wijze is gedroogd. Over dit onderwerp zijn uitstekende, ook Nederlandstalige, boeken verkrijgbaar via het Centrum Hout te Naarden. vloeikarakter milieu, ARBO lijmvoegeigenschappen apparatuur voor het omstandigheden bij uitharden het uitharden opslagpotlife, stabiliteit voor 2C na o.i.v. mengen temperatuurbereik T sterkte hardheid tijdbereik t minimale druk P bestendigheid tegen water type uitharding laag viskeus middelviskeus pasteus vast tijd vocht warmte koude 60 seconden 1 - 60 minuten 1 - 5 uur langer dan 5 uur oorzaak explosie/brand ARBO dampen koud/vacuümpersen warmpersen stapelen fixeren klemmen + oven drukwalsen verw. gereedschap belasting van de lijmvoeg na samenvoegen lijmsoort componenten organisch oplosmiddel (o) of waterbasis (w) bijzondere kenmerken dispersie 1,2 open tijd 2) letten op w één van de materialen moet vocht opnemen lijm moet nog vochtig zijn ### T kamertemperatuur na drogen van de lijm t 30 min. P contact T kamertemperatuur direct na het persen t 0,1 min. P contact T 90 - 220ºC t 0,1 min. P contact na afkoeling van de verbinding # # # harder 4) # # # (#) fysisch contact 1 o,w als boven, bij oplos- lijm moet middellijmen moeten droog materialen tegen op- aanvoelen losmiddelen kunnen oplosmiddelen harder 4) ### # # # ### # # # # # # smelt 1 materialen moeten tegen de warmte van de lijm kunnen lijm moet nog vloeibaar zijn temperatuur # # # cyanoacrylaat 1 ­ zeer snel verbinden # monomeren ### # ## # T kamertemperatuur direct na het samenvoegen t 0,1 - 1 min. P contact T kamertemperatuur afhankelijk van # vochtigheid en vert 2 uur - 2 dagen sneller, doorgaans P 0,5 bar enige uren T kamertemperatuur afhankelijk van # vochtigheid en vert 2 uur - 2 dagen sneller, doorgaans P 0,5 bar enige uren polyurethaan 1 (zie hiernaast) voldoende vocht op materiaal of in de lucht aanwezig ## isocyaanaatgroepen ### # # # ## laag middel hoog laag middel hoog laag middel hoog laag middel hoog ## ##### ## ## ## ## ## ## ### # # # # # ## # bestendigheid tegen temperstuur # # 27 MS polymeer 1 voldoende vocht op materiaal of in de lucht aanwezig ## ­ ### # # ## # ## # # chemisch fenolhars 1/1 1) o,w ­ na drogen van oplosmiddelen lang houdbaar # monomeren ## # # # # # # T 130 - 170ºC t 6 - 30 min. P 7 bar direct na het persen en afkoelen ## # # # # tabel 5.1 De belangrijkste lijmtypen en hun toepassings- en verwerkingstechnische eigenschappen acrylaat 1/1 1), 2 2 componenten gescheiden aanbrengen, of no-mix, of mengen 2C) no-mix: lang houdbaar 2C: binnen de potlife 3) monomeren peroxiden oplosmiddelen in initiatorvloeistof hars harder ### # # ## ## # ## # # # ##### # T kamertemperatuur direct tot enige uren t 15 min. P contact ## # ## # epoxy 1,2 1C uitharden bij verhoogde temperaturen binnen de potlife 3) #### # ### ##### # enige minuten tot T 10 - 180ºC t 10 min. - 4 dagen enige uren, afhankelijk van harder P contact en temperatuur ## ## ## # # polyurethaan 2 te hoge vochtigheid binnen de vermijden potlife 3) ### ### ### harder ##### # # enige minuten tot T 10 - 140ºC t 1 min. - 4 dagen enige uren, afhankelijk van harder P contact en temperatuur ##### ## # 1) 2) 3) 4) 1/1 = lijm bevat twee componenten, die niet worden gemengd open tijd = tijd na het aanbrengen van de lijm, waarbinnen de materialen met elkaar in contact gebracht moeten worden potlife = tijd waarin de lijm na het mengen nog verwerkbaar is komt incidenteel voor Metalen Hout Glas keramiek Textiel Thermohardende kunststoffen Cellulose kunststoffen ABS PVC, hard PVC, week Polyamide Polycarbonaat Verzadigd polyester Polyetheen Polyformaldehyde Polymethylmethacrylaat POM Polypropeen Polystyreen Polytetrafluoretheen PU Natuurrubber Neopreen Acrylonnitrilrubber Siliconrubber Schuim, PVC Schuim, polystyreen 3,7,10, 14 1,2,3, 1,2,3, 2,3 10 10 1,2,3, 1,2,3, 3,7 9,10 9,10 3,9,10 1,3,10 3,7 2,3,9, 1,3,9, 1,2,3, 10 10 9,10 2,3,9, 1,3,10 3,9,10 10 3 3 1,2,3, 3,9,10 10 Metalen 1,2,3,9, 1,2,3, 1,3,9, 3 10,11,12 4,9,10 10 3,7,10, 14 1,2,3 3 3,9,10 3,6,9, 10 2,3,9, 3,9,10 3,7,9, 3 10 10,11 3,6,9, 3,6,9, 10 10 3 2,3,4, 3,6,9, 6,9,10 10 3,4,6,7, 3,6,7,9 3,9,10 3,6,9 8,9,10 3,6,7,9 3 3,10 6,7,9 6,9 3,9,11, 12 3,10 3,10 3,10 3,10 3,10 3,10 3,7 3,6,9, 10 3,7,9,10, 3,10 11 3,10 3,7,9, 10 3,10 3,9 6,9 3,7,9,10, 3 11 3,7,9 3,6,9 3,6,9,10 3,9,10 3,4,8,9, 3,9,10 10,14 3,6,9 3,10 3 3,9 2,3,9,10 3,10 3,9,10 3,9,14 3 1,3 3 3 3 3 3 3 3 3 2,3,9, 10 3,6,7, 3 9 3,6,9 1,3,4, 2,3,9,10, 3 6,9,10 11 3,6,7,9, 3,6,9 10 9,10 9,10, 11 3,4,6, 3,9,10, 9,10 11 3,10 3,9,10 3,9 2,3,9, 10 2,3,8, 10,11 3,6,7, 1,3,10 3,9,11 3,9 9 3,7,9,10 1,3,10 3,7,9, 10 3,9,11 3,9,10 6,9,10 3,6,7, 3,10 9 7,9,11 3,6,7, 3,6,9,10 3,10 9, 1,2,3, 3,9 4,10 3 2,3,9, 3,9,10 3,7,9, 1,3,10, 3,9,10, 3,4,6, 2,3,10 10 10 14 11,12 10,11 10,13, 1,2,3,7, 1,3,10 14 9,10 2,3,10 1,2,3, 10 3,10 3,10 14 3,9,10, 3,9,14 3 14 3,9,14 3,6,9 3,7,14 3,14 6,9,14 3,6,9, 3,6,9,10 3,14 14 3,7,9, 10,14 6,9,14 9,10 8,10 8,9,11 3,8,9, 14 14 2,3,9, 3,7,9, 10 10 3,6,7, 1,2,3, 7,9,11, 3,9,10 3,7,9,10, 1,2,3, 1,2,3,4, 6,9 9 10 12 11,13 10 7,9,10 1,2,3,9, 1,2,3, 10, 11 10,11 2,3,10, 2,3,9, 14 11 10,11 2,3,5,6, 1-3,5,7, 8-11,13 9,10,11 3,5,7,8, 1,2,3, 3,5,6,9, 3,9,10 9,10,13 5,9,10 10,11,13 3,4,9, 3,6,8, 3,10 3,4,7, 3,4,6, 3,6,7, 3,9,10 6,9,11 4,6,9 3,6,9, 10 9,10 9,10 8,9,10 8,9 10,11 3,9,10 1,2,3,6, 3,6,9,10, 3,9,10, 1,2,3,8, 3,8,9, 3,8,9, 14 7,9,10 11,14 11 10, 11 10,11 10,11 3,9,10 3,9,10 3,7,10 1,2,3, 1,2,3, 2,3,7, 10 9,10 10 3,9,14 3,9 Hout 1,2,3,7, 9-12 3,7,9,10, 1,2,3, 1,9,10, 14 10 11,12 Glas, keramiek 3,7,9,10, 1,9,10, 7,9,14 13, 14 14 Textiel 1,2,3, 1,9,10, 10 11,12 Thermohardende 1,2,3,4, 2,3,4, 3,9,11 3 7,9,10 9,10 4,9,10 2,3,8, 3 9,10 3,4,6, 3,4 8,9,10 3,4 6,7,8,9, 3,6,7,9, 3,4,9, 3,9 10,11 10,11 10 3,4,7,9, 3,6,9,10, 3,9,10, 2,3,8,9, 3,9,10, 3,9,10, 14 10,14 14 11 10,11 11 11 3,9,10, 2,3,11 2,3,10, 2,3,10, 14 11 11 11 2,3,8, 2,3,10, 14 10,11 11 Cellulose kunststoffen ABS PVC, hard 3,8,10, 3,6,9, 3,6,9, 14 11 10 10 3 3 3 ­ 2,3,11 2,3,9, 2,3,9, ­ 10 10 PVC, week 3 2,3 Polyamide Polycarbonaat 3,9,10 3,9,10 3,9 3,6,9,11 9,10, 11 3,9,10 10 3,4,6,11 10,11 3,4,9,10 3,6, 10,11 3,9,10 3,9,10 3,9,11 3,10, 11 3 3 3,9 3,11 3 14 14 ­ 3,9,11 3,9,11 3,9,11 14 3,6,8 3,9,10 2,3,8, 10,11 10 3 3,6,8 3,6,8 14 2,3,8, 2,3,8, ­ 10,11 10,11 3 3 ­ 3,9,10 1,2,3, 3,9,10 9,10 3,9,10 1,2,3, 3,7,9, 9,10 10 3 3 3,6,9 3,9 3 3 3 3 3 3,6,9 3,6,9 3,9,10 3,9,10 3 3 Schuim, polyurethaan 28 Verzadigd polyester tabel 5.2 Overzicht van de lijmen voor de diverse materiaalcombinaties Polyetheen Polyformaldehyde Polymethylmethacrylaat 4,6,7, 6,7,9,10 3,10 9 POM Polypropeen Polystyreen 3,4,7,9, 3,6,9,10 3,9,10 3,6,8, 9 3,9 10 3,8,9,10 9,10, 11 9,10, 11 3,9 3,8, 10,11 3,6,8, 9,10 3 3,9 3 14 ­ 3,8, 3,8,10, ­ 10,11 11 3,8 3,8 3,8 3,8 ­ ­ 3,8, 15 ­ 2,3,9, 2,3,4, 2,3,4, 10 9 7,9 3 3 3,9,10 3,9, 10 3 3 3 8,14 3,14 3 3,9,10 2,3,9, 2,3,9, 14 10 2,3,9, 2,3,9, 14 10 2,3,9, 2,3,9, 14 10 3,14 3,14 3,9,10 1,2,3, 1,2,3, 9,10 10 1,2,3, 1,2,3, 10 10 3,10 Polytetrafluoretheen PU Natuurrubber Neopreen Acrylonitrilrubber 1=dispersielijm 2=smeltlijm 3=contactlijm 4=oplosmiddelllijm 5=anaërobe lijm 6=(no-mix) acrylaatlijm 7=polyesters 8=cyanoacrylaat 9=epoxylijm 10=polyurethaanlijm of MS polymeerlijm 11=phenolformaldehydelijm 12=ureumformaldehydelijm 13=anorganische lijm 14=siliconenlijm Siliconrubber Schuim, PVC Schuim, polystyreen Schuim, polyurethaan 29 Hoofdstuk 6 Aanbreng- en verhardingstechnieken 6.1 Het aanbrengen van de lijm De wijze van aanbrengen van de lijm hangt af van: het product dat moet worden gelijmd: formaat; aantallen; kwaliteitseisen; vervolgproces. de leveringsvorm van de lijm: vloeibaar; als pasta; vast- (staaf, pil, poeder, film); eencomponent, meercomponenten. eisen/normen qua milieu. figuur 6.2 Drukvat met drukspuit (spuittechniek) 1 = perslucht toevoer 2 = lijmreservoir 3 = spuitpistool met een geprofileerde strijkkant (lijmkam, figuren 6.3 en 6.4). 6.1.1 Het aanbrengen van vloeibare lijm Vloeibare lijmen kunnen worden aangebracht door: kwasten; strijken (rakelen); gieten; dompelen; drukken; met behulp van hand- of luchtdrukbekrachtigde cartouchepistolen; automatische hoge-drukpistolen; lijmrollen en lijmwalsen; spuiten; gebruik van meng- en/of doseerapparaten. figuur 6.3 Rakel Kwasten Het werken met kwasten is eenvoudig. De lijm kan precies daar worden opgebracht waar dat nodig is. Het gelijkmatig aanbrengen van de lijm met de gewenste laagdikte is een kwestie van ervaring en afhankelijk van de eigenschappen van de lijm. De viscositeit van de lijm is bepalend voor de stijfheid van de te gebruiken kwast. Een dunne lijm kan met een slappe, langharige kwast worden aangebracht. Een dikke lijm vereist daarentegen een stugge, kortharige kwast. Correctie van de strijkeigenschappen van lijmen is mogelijk met speciale verdunners. Overleg daaromtrent met de leverancier. Met name bij het gebruik van verdunners voor de lijm dient rekening te worden gehouden met de persoonlijke bescherming. Behalve door dompelen van de kwast, kan men de lijm ook toevoeren door een doorboorde kwast (figuur 6.1). Toevoer kan ook plaatsvinden via een slang vanuit een drukvat (figuur 6.2). Dit principe wordt ook toegepast bij het aanbrengen van lijmprimers. Op het drukvat dient een beveiliging tegen overdruk aanwezig te zijn. Voor massawerk komt het met de hand kwasten nauwelijks in aanmerking. figuur 6.4 Rakelen van lijm op folie 1=Rakel 2=Lijmreservoir 3=Afwikkelrol Heeft het strijkmes een rechte strijkkant, dan moet het mes of het te belijmen oppervlak zorgvuldig worden geleid voor het verkrijgen van een gelijkmatige lijmlaag. In geval van een geprofileerde strijkkant mag het strijkmes op het oppervlak rusten, waarbij de lijm tussen de profielopeningen doorstroomt. De geleiding is dan geen probleem, maar wel is een zeer goed vloeiende lijm nodig. Strijkmessen zijn vooral geschikt voor lijmsoorten die matig tot dikvloeibaar of thixotroop zijn. Opmerking Een thixotrope lijm is een dikvloeibare lijm, die door roeren of uitstrijken dunvloeibaar wordt. Deze eigenschap is in de regel omkeerbaar. In rust zal de lijm weer dik vloeibaar worden. Met name bij automatische doseersystemen kan deze eigenschap voor een ongecontroleerd proces zorgen. Het verpompen van het materiaal door een leidingstelsel kan dezelfde invloed hebben als roeren of uitstrijken. figuur 6.1 Lijmkwast met reservoir waarin oplosmiddel Strijken (rakelen) Strijkmessen zijn bijzonder geschikt voor platte oppervlakken. Men onderscheidt messen met een rechte en Voor kleine of niet platte oppervlakken worden voor dergelijke lijmen ook spatels (plamuurmessen) toegepast. In principe komt deze opbrengmethode overeen met die van strijkmessen. De methode is echter alleen geschikt voor handwerk. Strijkmessen hebben het voordeel dat men grote oppervlakken snel van een gelijkmatige lijmlaag kan voorzien. 30 Gieten Bij het gieten vloeit de lijm uit een reservoir op het te lijmen oppervlak. De uitstroomopening kan op verschillende manieren worden aangepast aan het werkstuk. Niet platte oppervlakken (met een profielvorm of gebogen) kunnen van lijm worden voorzien met behulp van een vrijvallend gordijn van lijm (gordijngietmachine). Hierbij stroomt de lijm uit een smalle spleet en het werkstuk wordt horizontaal door het lijmgordijn bewogen (figuur 6.5). De lijm moet voldoende dunvloeibaar zijn om te kunnen worden rond gepompt en als een dunne film te kunnen stromen. Ook smeltlijmen kunnen door middel van een gordijngietmachine met speciale voorzieningen worden opgebracht. Deze machines zijn vooral geschikt voor het lijmen van grote aantallen: snelheid tot 120 m/min. figuur 6.6 Handlijmrol met dubbele rol 1=Lijmlaag 2=Verstelbaar geleideschot 3=Gekartelde rol figuur 6.7 Lijmopbrengwals 1=Aangedreven rol 2=Lijm 3=Dikte van de lijmlaag (instelbaar) figuur 6.5 Lijmgordijn Dompelen Een lijmlaag kan op eenvoudige wijze worden verkregen als het werkstuk geheel of gedeeltelijk in de lijm gedompeld wordt. De snelheid waarmee het werkstuk uit de lijm wordt gehaald is belangrijk voor een gelijkmatige dikte. De vorm van de werkstukken dient geschikt te zijn voor dompelen. Drukken Ontleend aan de grafische industrie zijn ook druktechnieken voor het opbrengen van lijm ontwikkeld. Het meest bekend zijn de zeefdrukmethode en de offsetdrukmethode. Het voordeel van deze methoden is, dat volgens een bepaald patroon kan worden gelijmd. figuur 6.8 Lijmopbrengwals met rakel 1=Lijm 2=Transportwals 3=Rakel Lijmrollen en lijmwalsen Lijmrollen en lijmwalsen zijn vooral geschikt voor plaatmateriaal en platte vlakken (figuren 6.6 t/m 6.9). Zeer gelijkmatige lijmlaagdikten kunnen worden verkregen wanneer de lijmrol wordt gecombineerd met afstrijkmessen en doseerrollen. De opbrengrollen kunnen glad of gekarteld zijn, of van een raster zijn voorzien, afhankelijk van de aan te brengen lijmlaagdikten. figuur 6.9 Lijmwalsen 1) Voor twee banen 2) Voor meerdere banen 3) Voor smalle enkelvoudige banen Spuiten Men onderscheidt nevelspuiten (door middel van perslucht, onder hoge druk of elektrostatisch) en drukspuiten (zonder verneveling). Nevelspuiten zijn zeer geschikt om grote of ingewikkelde oppervlakken van een dunne laag lijm te voorzien. Het aanbrengen van een dunne laag lijm komt onder andere voor bij zogenaamde primers in combinatie met lijmen in filmvorm. Men gebruikt hiervoor handspuiten en automatische spuiten die vast worden opgesteld of beweegbaar zijn. De methode waarbij perslucht wordt gebruikt om een vloeistofnevel te verkrijgen komt het meest voor (hoge- en lagedrukverfspuit). Verneveling is behalve door middel van lucht ook mogelijk onder hoge druk (airless sprayguns). Ook is het mogelijk de spuitnevel elektrostatisch op het voorwerp aan te brengen (betere kantdekking). Bij het spuiten van lijmen komen dikwijls moeilijkheden voor door: spinneweb-vorming tijdens het spuiten; het vormen van een onregelmatige lijmlaag (druppelvorming resulterend in sinaasappelhuid-effect). Deze verschijnselen zijn bij lijmen die oplosmiddelen bevatten sterker dan bij lijmen zonder oplosmiddelen. Door temperatuurverhoging van de lijm neemt de viscositeit af en wordt de spuitbaarheid beter (warm en heet spuiten). Ten behoeve van een homogene lijmlaag verdient het aanbeveling het oppervlak voor elke laag 90º te verdraaien ten opzichte van de spuitbeweging (kruislagen spuiten). Bij het spuiten ontstaat een nevel die bij inademing meestal gevaarlijk is. Hiertegen moeten steeds doeltreffende maatregelen worden genomen (afzuiging, spuitkamers, maskers, enz.). Wat dit betreft gelden in overleg met de Arbeidsinspectie dezelfde veiligheidsvoorschriften als voor lakspuitcabines. 31 Een drukspuit bestaat uit een lijmreservoir, waaraan bijvoorbeeld met behulp van een slang, een verwisselbaar spuitstuk is bevestigd (figuur 6.10). Onder druk, verkregen door handkracht of perslucht, wordt de lijm op het oppervlak aangebracht. De lijm treedt hierbij als vloeistof naar buiten, dus zonder verneveling. Drukspuiten, ook wel uitdrukspuiten of vloeistofspuiten genoemd, zijn tevens geschikt voor dikvloeibare lijmen, pastas en smeltlijmen. De keuze van het systeem hangt af van de te doseren materialen. Bij toepassen van tweecomponentenlijm moet het doseren van de componenten in de juiste verhouding geschieden. Daarbij kan een mogelijk verschil in viscositeit problemen geven. Om dit probleem te voorkomen, verhoogt men de temperatuur van beide (of één van beide) componenten in de vaten. Daardoor worden de componenten dunner vloeibaar en zijn ze beter te verpompen. Dit opwarmen van de componenten kan het best gebeuren in een verwarmd vloeistofbad (au bain marie), daar bij andere verwarming (bijvoorbeeld elektrische weerstandelementen) het gevaar van plaatselijke verhitting kan voorkomen. Het doseren van de lijm geschiedt door middel van een pistool in de vorm van druppels, banden of nevel. Vaak vindt het mengen automatisch plaats, vlak voor het moment dat de lijm het doseerpistool verlaat, om verharding van de lijm in het systeem te voorkomen. De componenten worden dan ongemengd rond gepompt door het systeem en alleen in het doseerpistool wordt de gewenste hoeveelheid van elke component afgenomen en door turbulentie in het pistoolmondstuk gemengd. Dergelijke apparatuur kan worden aangesloten op een vat oplosmiddel, zodat onmiddellijk na het mengen het doseerpistool (en eventueel het gehele systeem) kan worden gereinigd met oplosmiddel. Alternatief kan bij minder continu gebruik een pistool gekozen worden, voorzien van een losneembare statische mengbuis. Deze mengbuis kan na stilstand en uitharding van gemengde lijm in de buis vervangen worden door een nieuwe mengbuis. Ook voor eencomponent materialen zijn verschillende systemen voor het verpompen van materiaal voorhanden. Onder andere plunjerpompen opgehangen in een portaalframe voor vaten van 200 kg of kleinere exemplaren die op een vat van 25 kg kunnen worden geplaatst. Ook tandwielpompen worden toegepast. Feit is wel dat met name bij massafabricage kennis aanwezig dient te zijn over de vloeistofstromingseigenschappen van het te verwerken materiaal. figuur 6.10 Verschillende spuitmonden Hand- en luchtdrukbekrachtigde pistolen met cartouchehouders Met behulp van deze pistolen worden lijmen en afdichtingsmiddelen, die verpakt zijn in standaard cartouches, aangebracht. De inhoud kan 70, 170 of 340 cm3 bedragen. De hoeveelheid laat zich redelijk nauwkeurig doseren door het formaat van het mondstuk, de opgelegde druk en de snelheid van bewegen. Ook tweecomponenten materialen en hoogviskeuze lijmen laten zich op deze manier verwerken. De eerste door cartouches te gebruiken waarin de lijm en de verharder gescheiden zijn aangebracht en in een speciaal mondstuk (statische mengbuis) worden gemengd, de tweede door cartouchehouders te gebruiken die zijn voorzien van verwarmingselementen. Het gebruik van meng- en doseerapparatuur Om lijmsystemen in de massafabricage te kunnen toepassen is, zowel meng- als doseerapparatuur ontwikkeld. Deze apparatuur maakt het mogelijk een van tevoren vastgestelde hoeveelheid lijm - ingeval van tweecomponentenlijm tevens in de goede verhouding gemengd - op de juiste plaats aan te brengen. Dergelijke apparatuur heeft de volgende voordelen: doelmatig en efficiënt gebruik van de lijm; grotere betrouwbaarheid van de lijmverbinding (minder handelingen); tijdbesparing (het mengen geschiedt veel sneller dan met de hand). Voor het doseren bestaan twee principieel verschillende systemen: het mechanische pompsysteem (figuur 6.11); het pneumatische druk-tijdsysteem. 6.1.2 Het aanbrengen van lijm in vaste vorm Deze lijmen worden geleverd als: lijmfilms (zie ook figuur 6.12); poeders, staaf of pil. Films Lijmfilms hebben meestal aan weerszijden een beschermende folie. Na het in vorm snijden of knippen wordt aan één zijde de beschermende folie verwijderd, waarna de film op het werkstuk wordt gelegd. Dan wordt de tweede beschermende folie verwijderd en daarna het andere deel van het werkstuk opgebracht. Om tijdens deze behandeling de lijmfilm en de voorbehandelde werkstukken schoon te houden, moet men handschoenen (liefst wit katoenen) dragen. figuur 6.11 Meng- en doseerapparaat 1 Component A 2 Component B 3 Uitwisselbare aandrijving voor de gewenste mengverhouding figuur 6.12 Principe van het lijmen met lijmfolie 1=Lijmfilm 2=Drager 3=Verwarmde pers 4=Snijmes 5=Te lijmen delen 32 Lijmfilms hebben de volgende voordelen: er is geen mengapparatuur bij nodig; het mengen gebeurt tijdens de fabricage van de film; de lijm heeft een gelijkmatige en nauwkeurige laagdikte; controle van de lijmlaag vindt plaats tijdens de fabricage van de film; de lijmfilms zijn eenvoudig aan te brengen, zijn daardoor tijdbesparend, vooral bij grote oppervlakken, zoals bij sandwichconstructies; het werken met lijmfilms is hygiënischer dan het aanbrengen van vloeibare lijm; er is minder kans op eczemen bij degene die lijmt. Vaak is het gewenst, of zelfs nodig, de lijmfilms gekoeld te bewaren met het oog op de beperkte houdbaarheid. De aanbevelingen van de lijmfabrikant dienen daarbij nauwkeurig te worden opgevolgd. Diep gekoelde lijmfilms moet men voor het gebruik laten acclimatiseren in de polytheenverpakking om condensaatvorming te voorkomen. Eencomponent epoxyfilms moeten in een vriezer worden bewaard en dan nog is de houdbaarheid beperkt tot hoogstens een jaar. Eencomponentsmeltlijmen zijn onbeperkt houdbaar en in tegenstelling tot de epoxyfilms relatief goedkoop. naad overblijft dat de cohesiesterkte sterk terugloopt. Een hogere druk is soms ook nodig in verband met de stijfheid van de te lijmen delen. De lijmdruk kan als volgt worden aangebracht: door het plaatsen van een gewicht, tenzij het eigen gewicht van het bovenliggende stuk voor de lijmdruk zorgt. met klemmen. Wanneer lijmklemmen worden toegepast, kan het wenselijk zijn dat deze verend worden uitgevoerd (figuur 6.13), omdat anders door uitvloeien van de lijm de druk tijdens de verharding zal verminderen en zelfs geheel kan wegvallen. Vering van de klem kan worden bereikt door het tussen plaatsen van schotelveren of gewone veren. Klemmen moeten verend uitgevoerd zijn als ze gebruikt worden voor verbindingen waarvan de lijm tijdens de uitharding gasvormige bijproducten oplevert, zoals bijvoorbeeld bij boven 100ºC hardende fenolen. Het is, bij het toepassen van klemmen die plaatselijke druk uitoefenen, belangrijk te zorgen voor voldoende stijfheid van de mal tussen de klemmen, opdat de druk zo gelijkmatig mogelijk over het te lijmen oppervlak wordt verdeeld. Al dan niet verende klemmen worden vooral gebruikt bij paneelranden; bij het lijmen over rechte lijnen over het paneel wordt een verende balk toegepast. Poeders, staaf of pil Lijmen in staaf- en pilvorm en ook in poedervorm voor verwarmde oppervlakken zijn vooral geschikt voor serie lijmwerk bij kleinere lijmoppervlakken. Hierbij kan men druppelvormig doseren door bijvoorbeeld de lijm in pilvorm uit een verhittingskoker te laten vallen, of de staaf over het verwarmde oppervlak strijken. 6.2 Het totstandkomen van de lijmverbinding Hieronder wordt verstaan het bereiken van de cohesiesterkte van de aangebrachte lijmnaad, tijdens de verharding. Van belang zijn daarbij: de verhardingsdruk; de verhardingstemperatuur; de verhardingstijd. figuur 6.13 Lijmtang met schotelveren 6.2.1 Verhardingsdruk De verhardingsdruk moet steeds minstens zo hoog zijn, dat tijdens het verharden goed contact blijft bestaan tussen de te lijmen oppervlakken en de lijm. De grootte van deze druk is van verscheidene factoren afhankelijk. Bevat de lijm veel vluchtige bestanddelen, dan moet men een hogere druk aanbrengen om de damp- of gasdruk te compenseren. Is de lijm dunvloeibaar (laag viskeus), dan is meestal slechts een geringe druk nodig; is de lijm dikvloeibaar (hoog viskeus), dan is een hogere druk nodig. Bij lijmen waarbij een condensatiereactie optreedt (formaldehydelijmen), komt water vrij in de vorm van stoom. De verhardingsdruk moet hoger zijn dan de stoomdruk bij de betreffende uithardingstemperatuur. Motieven voor het toepassen van lijmdruk zijn: het positioneren van de te lijmen delen ten opzichte van elkaar; het verkrijgen van een massieve lijmnaad. Wordt vloeibare lijm toegepast bij lijmnaden die niet geheel vlak zijn, dan kan het voorkomen dat slechts plaatselijk contact wordt gemaakt met de lijm en dat er losse plekken in de lijmnaad optreden. Verhoogt men in dat geval de druk, dan bestaat, vooral bij laag gevulde lijmsoorten, het gevaar van dooddrukken van de naad, dat wil zeggen dat een zo dunne lijm- door persdruk (zie ook figuur 6.12). Als de platen onder een normale hydraulische of spindelpers worden gelegd, kan lijmdruk over grote vlakken worden verkregen. Ook bij hydraulische persen moet men ervoor zorgen dat de druk constant blijft door met de hand of automatisch bij te regelen. Bij gekromde oppervlakken en oppervlakken van ongelijkmatige dikte kan tijdens het persen ongelijkmatige druk voorkomen. Dit wordt voorkomen door het toepassen van de zogenaamde broekenpers, waarvan de bovenste perstafel is uitgevoerd met een membraan, waarop hydraulisch druk wordt uitgeoefend (figuur 6.14). figuur 6.14 Door olie verwarmde broekenpers door luchtdruk. Dit kan geschieden door het werkstuk in een zogenaamde enveloppe te steken en zo in een drukvat te leggen. Hierbij moet de enveloppe worden geventileerd en door een leiding met de buitenlucht worden verbonden. Op deze wijze kan 33 over grotere oppervlakken gelijkmatige druk worden aangebracht. Men kan de enveloppe ook vacuüm zuigen zonder toepassing van uitwendige overdruk. Hierbij kan geen grotere druk dan ongeveer 0,075 N/mm2 worden bereikt. Bij deze methode moet men tussen werkstuk en enveloppe poreus materiaal leggen, om te voorkomen dat, door de aanwezigheid van luchtbellen, plaatselijk geen lijmdruk op het werkstuk wordt uitgeoefend. De lijmcyclus bestaat uit opwarmen, verharden en afkoelen. De verhardingstijd maakt slechts een deel van die totale tijd uit. In figuur 6.16 is de typische cyclus in een autoclaaf gegeven. Daaruit blijkt dat de temperatuur van de lijmnaad steeds naijlt bij de luchttemperatuur in de autoclaaf. Dit ter illustratie van het belang de temperatuur ter plaatse van de lijmnaden te meten. Om de opwarmperiode te verkorten, is het gewenst dat zo weinig mogelijk warmte verloren gaat. Daarom zal men het gereedschap zo licht mogelijk uitvoeren en uit een materiaal vervaardigen met een zo laag mogelijke soortelijke warmte. Dit kan vooral belangrijk zijn bij lijmen die, in het traject waar vloei optreedt, aan bepaalde eisen gebonden zijn voor wat betreft de opwarmsnelheid. 6.2.2 Verhardingstemperatuur Wanneer voor het verharden of voor het drogen van de lijm temperatuurverhoging nodig is, kan dat op de volgende manier gebeuren: door stralingswarmte van infraroodlampen of elektrische elementen; door een oven. Ter voorkoming van explosiegevaar door eventuele oplosmiddelen dient de oven goed te worden geventileerd en voorzien te zijn van een explosiewand. Wanneer de oven als een drukketel wordt uitgevoerd, heeft men in feite de veel toegepaste autoclaaf verkregen (figuur 6.15). Het opwarmen respectievelijk afkoelen in ovens en autoclaven vergt meestal veel tijd, doordat lucht een slechte warmtegeleider is. Een sterke luchtcirculatie en hoge druk brengen hierin verbetering; door het met de lijm mee inklemmen van een weerstandselement; door het in de lijmnaad inleggen van weerstandsdraad; door inductieve, respectievelijk hoogfrequentverwarming; door persplaten of mallen die met stoom, heet water, hete olie of elektrisch worden verwarmd. figuur 6.16 Tijd-temperatuurverloop product ten opzichte van autoclaaflucht 1 = lijn kleine massa (Ta1=temperatuurverloop bijbehorende autoclaaflucht) 2 = lijn grote massa (Ta2=temperatuurverloop bijbehorende autoclaaflucht) Het afkoelen dient onder druk te geschieden, totdat de temperatuur van het werkstuk gedaald is tot die waarop de sterkte van de lijm voldoende is om onder meer vervorming te voorkomen. 6.3 Bijzondere toepassingen In de automobielbouw wordt bij portieren, motorkap, achterklep of kofferdeksel een combinatie van lijmen en mechanische verbinding toegepast: het zogenaamde felsnaadverlijmen (figuur 6.17). figuur 6.15 Principeschets van het lijmen in een autoclaaf Het is bij de verhardingscyclus belangrijk de temperaturen zoveel mogelijk ter plaatse van de lijmnaden te meten. Het beste kan dit gebeuren met thermokoppels. De lijmgereedschappen voor lijmen die bij een hoge temperatuur worden gehard, dienen zoveel mogelijk te worden of te zijn gemaakt van materiaal met gelijke uitzettingscoëffiënt als het werkstuk, of van hetzelfde materiaal als het werkstuk. figuur 6.17 Het verlijmen van felsnaden 6.2.3 Verhardingstijd Bij hogere temperatuur wordt de verhardingstijd korter. De verhardingstijd gaat in op het moment dat de lijm overal de gestelde verhardingstemperatuur heeft bereikt. Op elke plaats in het werkstuk moet de lijm minimaal gedurende deze verhardingstijd op de gestelde verhardingstemperatuur zijn geweest. Vaak wordt voor de zekerheid een verhardingstijd aangehouden die iets langer is dan noodzakelijk. Met het invoeren van lijm als verbindingsmiddel tussen de binnen- en de buitenplaat, heeft het omzetten van de rand van de buitenplaat om de binnenplaat (felsen) geen directe invloed op de sterkte meer. De sterkte wordt gehaald door de lijmverbinding. Het omzetten van de felsrand heeft een meer cosmetische functie. Bij bepaalde automerken wordt bijvoorbeeld de achterzijde van de motorkap (het gedeelte dat aansluit op de voorruit) niet meer omgezet. 6.3.1 Aanbrengen van de lijm Roestpreventie vereist een felsrand die geheel met lijm gevuld is. De aangebrachte hoeveelheid mag echter niet zoveel zijn, dat deze tijdens de felsbewerking uittreedt. Om dit te kunnen realiseren wordt gebruik 34 gemaakt van industriële robots en proportioneel werkende doseerinstallaties. 6.3.4 Onderhoud van lijm/kit-installaties Bij het gebruik van thermohardende materialen kunnen bij lange stilstandtijden en bij hoge omgevingstemperaturen uithardingsverschijnselen optreden. Bij bepaalde gedeelten in het leidingsysteem (bochten, overgangen, afsluiters en dergelijke) kan dit leiden tot vernauwingen van de doorsneden. Ook kunnen bij warmverwerkbare materialen exotherme reacties optreden die, als de ontstane reactiewarmte niet wordt afgevoerd, kunnen leiden tot volledige uitharding van het materiaal. De aanwezigheid van vulstoffen in het te verwerken materiaal kan op langere termijn slijtage aan het systeem tot gevolg hebben. 6.3.2 Voorwaarden Het aanbrengen van de lijm middels robots vereist de onderstaande voorwaarden: de robot moet in staat zijn een nauwkeurige baan te beschrijven, zodanig dat de lijmlijn (plaats waar de lijm op het werkstuk wordt aangebracht) wordt gevolgd. Ook bij hogere snelheden ( 15 m/min) dient deze nauwkeurigheid te zijn gewaarborgd; de robot moet tijdens het aflopen van de baan het lijmpistool in een goede oriëntering ten opzichte van het werkstuk houden; de robot moet de bewegingen zo gelijkmatig mogelijk uitvoeren; de lijmtoevoer moet zodanig worden geregeld door de robot dat er, afhankelijk van de robotsnelheid, steeds een gelijke lijmrups wordt gelegd. 6.3.3 Doseerinstallatie Onderscheid is te maken in naaldgeregelde (-gestuurde) en drukgeregelde doseersystemen, waarbij naaldgeregelde systemen nog kunnen worden onderscheiden in zuiver mechanisch werkend en regelsystemen voorzien van PID-regeling (proportionele, differentiërende en integrerende regeling). Drukgeregelde systemen zijn altijd voorzien van een PID-regeling. Mechanisch werkende, naaldgestuurde regelsystemen vertonen in relatie tot de lichthoogte van de naald geen lineair oplopende openingskarakteristiek en daarmee geen proportioneel doseergedrag (zie figuur 6.18). Dit effect wordt vaak nog versterkt door de eigenschappen van het te doseren materiaal. Thixotrope (dikvloeibare) eigenschappen zijn hier debet aan. figuur 6.18 Relatie tussen de lichthoogte van de naald ten opzichte van de naaldopening Bij naaldgeregelde systemen met een PID-regeling wordt het volumedebiet van het te doseren materiaal gemeten via de drukvariaties in het uitstroomkanaal en vergeleken met ingestelde waarden, waarbij een correctie kan plaatsvinden onafhankelijk van het robotuitgangssignaal. Bij naaldgestuurde en drukgeregelde systemen bestaat ook nog een onderscheid in uitvoeringen met een separate doseerkamer, welke vanuit een vat wordt gevuld en tijdens het doseren van de lijm wordt geledigd, en systemen welke rechtstreeks vanuit een vat de lijm op het werkstuk aanbrengen. Systemen met een separate doseerkamer lijken een betere garantie te geven voor een constante lijmrups dan systemen die rechtstreeks vanuit een vat werken. De doseerkamer kan qua inhoud worden afgestemd op de, per bewerking, aan te brengen hoeveelheid materiaal. Bij systemen welke rechtstreeks op een vatpomp worden aangesloten, zal een pompomslag tijdens het doseerproces door een regelaar moeten worden opgevangen. 35 Hoofdstuk 7 Veiligheid en hygiëne 7.1 Algemeen Bij het aanbrengen van afzuigapparatuur moet worden gelet op voldoende luchttoevoer. Bij aanvoer van buitenlucht moet daarbij tevens worden gelet op de invloed die deze heeft op de temperatuur en soms op de relatieve vochtigheid van de binnenruimte. Soms is de plaats waar verse lucht wordt toegevoerd zo koud en/of zo vochtig, dat daar geen aanbrengen van lijm kan en mag plaatsvinden. Ook dampen van ets- en beitsbaden kunnen gevaarlijk zijn. Bij het aanleggen van afzuiginstallaties moet worden gelet op de corrosiebestandheid van het afzuigsysteem. Ieder persoonlijk contact met de baden en de inhoud ervan moet worden vermeden. Bij contact met de huid direct afspoelen. Bij contact met kleding direct van kleding wisselen. Bij het maken van de beitsbaden mag nooit water aan het zuur worden toegevoegd. Bij de menging komt veel warmte vrij, waardoor kleine hoeveelheden water aan de kook kunnen raken en het zuur kan gaan spatten. Daarom moet het zuur aan het water worden toegevoegd onder voortdurend roeren. Bij het mechanisch voorbehandelen ontstaat schuurstof. Ook hierbij is afzuiging, vaak gecombineerd met stofmaskers, noodzakelijk. Bij voorbehandeling waarbij hoge spanningen voorkomen, zoals anodiseerbehandelingen en plasma- en coronabehandelingen, moet goed op de elektrische veiligheid worden gelet. Dat geldt niet alleen voor die delen die onder hoogspanning staan, maar ook voor de afzuiging en filters die bij de apparatuur horen. Net als bij andere verbindingstechnieken moet bij het lijmen een aantal maatregelen worden genomen om verantwoord, veilig en hygiënisch te kunnen werken. Lijmen kunnen oplosmiddelen bevatten die bij inhaleren schadelijk voor de gezondheid kunnen zijn. Lijmen kunnen componenten bevatten die bij contact met de huid irritaties kunnen geven. Sommige lijmen bevatten sterk brandbare componenten. Ook bij sommige voorbehandelingen, zoals bijvoorbeeld het etsen met zuren, moet contact met het voorbehandelingsmiddel worden vermeden. Omdat er, behalve zeer veel verschillende typen lijmen, ook binnen de typen onderling grote verschillen in chemische samenstelling kunnen zijn, is het niet mogelijk om voor iedere lijm in deze voorlichtingspublicatie een volledige beschrijving van alle veiligheids- en hygiëneaspecten te geven. In deze publicatie wordt een overzicht gegeven van die punten die men in ieder geval moet controleren en de algemene maatregelen die men kan nemen. Per toe te passen product moet dan, aan de hand van door de lijmleverancier te verschaffen informatie, worden nagegaan wat precies de gedetailleerde eisen zijn. Terwijl de bescherming tegen bijvoorbeeld brand- en explosiegevaar een duidelijk en direct zichtbare korte termijn handeling is, is het beschermen van de gezondheid niet alleen voor een korte termijn, maar ook voor de lange termijn van groot belang. Dit omdat ook langdurend contact (tot zelfs over tientallen jaren) met kleine hoeveelheden van bijvoorbeeld oplosmiddelen, zeer schadelijk voor de gezondheid kan zijn. Ook kan op kortere of langere termijn overgevoeligheid voor contact met lijmen optreden. Deze overgevoeligheid is zowel zeer afhankelijk van het type lijm, als sterk persoonsgebonden. Deze gevaren worden vaak, vooral door diegenen die dagelijks met lijmen omgaan, onderschat. Van groot belang is het om degenen die met lijmen werken, duidelijk te instrueren over het hoe en waarom van de beschermingsmaatregelen. 7.3 Maatregelen bij het werken met lijmen Bij het werken met lijmen, waaronder vullen, verwisselen van charges, mengen en aanbrengen, moeten verschillende veiligheidsmaatregelen worden genomen. Bij het uitharden kunnen dampen zeer snel vrijkomen, vooral bij uitharding op hogere temperaturen. De installaties moeten dan ook van een adequate afzuiging worden voorzien. Er moet voor worden gewaakt dat bij het openen van ovens niet een golf van oplosmiddeldampen in de werkruimte komt. Zeer belangrijk bij het lijmen is de persoonlijke bescherming. Afhankelijk van het type lijm (zie onder andere voorschriften lijmleverancier) moeten veiligheidsbrillen, handschoenen en beschermende kleding worden gedragen. Vooral bij het werken met handschoenen moet goed worden nagegaan of de te gebruiken handschoenen geschikt zijn voor het betreffende type lijm. Bij een verkeerde combinatie van lijm en handschoen kan het voorkomen dat lijmcomponenten door de handschoen dringen, waarbij het contact met de huid zelfs nog veel intensiever kan zijn dan zonder gebruik van handschoenen. Dit betekent niet dat er dus maar van handschoenen moet worden afgezien, maar dat een verantwoorde keuze uit de typen handschoenen moet worden gemaakt. Vele typen handschoenen worden als irriterend ervaren, omdat het transpiratievocht niet wordt afgevoerd. Dan kunnen speciale stoffen binnenhandschoenen uitkomst bieden. Ook bij opslag, vervoer en verwerking, alsmede opslag en afvoer van lijmafval, moeten de betreffende voorschriften in acht worden genomen. Op het gebied van deze voorschriften is op het moment van schrijven nog zeer veel ontwikkeling gaande, zodat hiervan geen goed overzicht kan worden gegeven. Raadpleeg hiervoor bijvoorbeeld de Arbeidsinspectie en uw lijmleverancier. 7.2 Maatregelen bij voorbehandelingen Bij het ontvetten van materialen kunnen oplosmiddelen zowel door inademen, als via de huid worden opgenomen. Veel lijmen bevatten oplosmiddelen en andere vluchtige bestanddelen, die tijdens de verwerking en zelfs nog enige tijd daarna kunnen vrijkomen. Als de betreffende lijm dit type stoffen bevat, hetgeen door de leverancier moet zijn aangegeven, is wettelijk verplicht om in ieder geval ervoor zorg te dragen dat de Maximaal Aanvaarde Concentratie (MAC-waarde) in de lucht bij de werkplek niet wordt overschreden. Voor de meest recente MAC-waarden van de betreffende stoffen wordt verwezen naar de website www.SER.nl (databank grenswaarden). Iets dergelijks geldt voor explosiegevaarlijke dampen. De dampen moeten worden afgezogen, waarbij bij grootschalige toepassing ervoor moet worden gezorgd dat de uitstoot binnen de eisen van de Hinderwet blijft. In enkele gevallen is daarvoor een reinigingsstap noodzakelijk. Er moet op worden gelet dat sommige dampen zwaarder zijn dan lucht en derhalve niet door een afzuiging boven het werkstuk zullen worden afgezogen. Hierbij is dus tafel- en/of bodemafzuiging noodzakelijk. 36 7.4 Werkplek 7.6 Maatregelen per type lijm Op de werkplek zijn eten, drinken en roken uit den boze. Na het uitvoeren van iedere lijmhandeling moet worden nagegaan of er geen contact met lijmcomponenten heeft plaatsgevonden, opdat geen besmetting van later te nuttigen eten en drinken kan plaatsvinden. Gewaakt moet worden voor het wrijven in ogen: bij gebruik van handschoenen merkt men soms niet dat er lijm aan de handschoenen zit en kan de lijm hierdoor in de ogen worden gewreven! De werkplek moet zeer schoon worden gehouden. In geval van morsen direct de werkplek reinigen. Hoewel sommige werkplaatsen goed bestand zijn tegen inwerking van lijmen en oplosmiddelen, verdient het aanbeveling de werkplaats telkens met schoon papier af te dekken. Na het afpoetsen van gemorste lijm moeten de doeken adequaat worden afgevoerd, soms zelfs als chemisch afval. Indien met bij kamertemperatuur uithardende lijmen is gewerkt, dan moeten de doeken in water of in vlamdovende containers worden afgevoerd, omdat bij het uitharden zoveel warmte kan vrijkomen, dat de doeken of eventueel aanwezige papierresten vlam kunnen vatten. Lijm en/of harder welke op kleding is gemorst niet laten inwerken en/of uitharden. Kleding direct wisselen en zo mogelijk direct (laten) reinigen. Gebruik ook bij het reinigen van de apparatuur en de werkruimte de voorgeschreven reinigingsmiddelen en beschermende kleding. Nogmaals zij gesteld dat voor elk type/merk lijm moet worden nagegaan welke voorschriften en eisen van toepassing zijn. In deze publicatie wordt met opzet geen globale beschrijving per type gegeven, omdat de gebruiker voor iedere lijm zelf de betreffende eisen moet opzoeken en aan de verwerker moet doorgeven. Leveranciers van lijmen verstrekken voor elk type lijm een Veiligheidsinformatieblad (Material Safety Data Sheet), met uitgebreide informatie over te treffen maatregelen. 7.5 EHBO Bij alle EHBO-zaken geldt: neem zelf eventueel noodmaatregelen; roep de hulp in van een gediplomeerd EHBOer; zoek in geval van twijfel altijd direct contact met een arts. Voor iedere lijm moet worden nagegaan welke EHBOmaterialen noodzakelijk zijn. In zijn algemeenheid zijn dit bijvoorbeeld oogspoelflessen en reinigingsmiddelen. Raadpleeg uw leverancier voor een juiste keuze van het reinigingsmiddel. In geval van contact van lijm met de huid (handen), direct zorgvuldig reinigen. Eerst deppen met tissue en dan wassen. Veelal geldt dat wassen met water en zeep de voorkeur verdient. Oplosmiddelen kunnen in de huid dringen, de lijmcomponenten kunnen dan juist versterkt in de huid worden gebracht! Bij het afdrogen van de handen gebruik maken van wegwerptissues, opdat anderen niet met lijmresten in contact kunnen worden gebracht. Bij contact met de ogen direct minimaal 10 minuten spoelen, liefst met een speciaal daarvoor bestemde oogdouche. Bij inhaleren van dampen zo snel mogelijk naar de frisse lucht gaan. Bij aanhoudende klachten een arts raadplegen. 37 Literatuur Boeken - D.A. Adams & C.W. Wake, Structural Adhesive Joints in Engineering, Elsevier Applied Science Publishers, London, 1984. - Adhesion International 1987, Proceedings of the 10th. Annual Meeting of the Adhesion Society, Inc., Gordon and Breach, New York, 1988. - D.M. Brewis & D. Briggs, Industrial Adhesion problems, Orbital Press, Oxford, 1985. - W. Brockmann, L. Dorn & H. Käufer, Kleben von Kunststoff mit Metall, Springer-Verlag, Berlin, 1989. - C.V. Cagle, Handbook of Adhesive Bonding, McGraw-Hill, New York, 1982 (Reissue). - Chemiewinkel Universiteit van Amsterdam, Lijmwijzer; Brochure over de toxiciteit van lijmstoffen, De wetenschapswinkel, Amsterdam, 1986. - E.W. Flick, Handbook of Adhesive Raw Materials, Noyes Data Publications, Park Ridge, 1982. - G. Habenicht, Kleben; Grundlagen, Technologie, Anwendungen, Springer-Verlag, Heidelberg, 1986. - S.R. Hartshorn, Structural Adhesives; Chemistry and Technology, Plenum Press, New York, 1986. - W.S. Johnson, Adhesively bonded Joints: Testing, Analysis and Design; ASTM STP 981, ASTM, Philadelphia, 1988. - A.J. Kinloch, Adhesion and Adhesives; Science and Technology, Chapmann and Hall, London, 1987. - A.J. Kinloch, Developments in Adhesives - 2, Applied Science Publishers, London, 1981. - A.J. Kinloch, Structural Adhesives; Developments in Resins and Primers, Elsevier Applied Science Publishers, London, 1986. - A.H. Landrock, Adhesives Technology Handbook, Noyes Publications, Park Ridge, 1985. - W.A. Lees, Adhesives in Engineering Design, Springer-Verlag, Heidelberg, 1984. - K.L. Mittal, Adhesive Joints; Formation, Characteristics, and Testing, Plenum Press, New York, 1984. - M.M. Sadek, Industrial Applications of Adhesive Bonding, Elsevier Applied Science, London, 1987. - H.R. Sasse, Adhesion between Polymers and Concrete; Bonding, Protection and Repair, Chapmann and Hall, London, 1986. - E. Schindel-Bidinelli, Strukturelles Kleben und Dichten, R. Hinterwaldner Verlag, München, 1988. - J. Shields, Adhesives Handbook, Butterworths, London, 1985 (third edition). - I. Skeist, Handbook of Adhesives, Van Nostrand Reinhold, New York, 1977. - Structural Adhesives in Engineering; Proceedings of the Institution of mechanical Engineers, Mechanical Engineering Publications Limited, London, 1986. - W.C. Wake, Adhesion and the Formulation of Adhesives, Elsevier Applied Science Publishers, London, 1982 (Second Edition). - W.C. Wake, Synthetic Adhesives and Sealants; Critical Reports on Applied Chemistry Volume 16, John Wiley & Sons, Chichester, 1987. - R.F. Wegman, Surface Preparation Techniques for Adhesive Bonding, Noyes Publications, Park Ridge, 1989. Tijdschriften - Adhäsion, Vieweg Verlag / GWV Fachverlage GmbH, Wiesbaden. - Adhesive Age, Chemical Week Associates, New York. - European Adhesives & Sealants, DMG World Media UK Ltd, Surrey. - International Journal of Adhesion and Adhesives, Elsevier, Amsterdam. - Journal of Adhesion Science and Technology, VSP, Zeist. 38 Definities De adhesieve sterkte van een lijmverbinding is de sterkte, waarbij breuk optreedt aan het grensvlak tussen de lijm en het materiaal. De cohesieve sterkte van een lijm is de sterkte, waarbij breuk optreedt in de lijmen niet aan het grensvlak tussen lijm en materiaal. De pot-life is de tijd gemeten vanaf het mengen van beide componenten tot het punt dat de kleefstof zich nog laat verwerken. Door de hars/harderreactie neemt de viscositeit toe. Voor het bepalen van de pot-life dient altijd 100 g te worden aangemaakt, daar bij grotere hoeveelheden meer warmte bij het mengen ontstaat, waardoor de pot-life wordt verkort. Na het verstrijken van de pot-life is geen goede kleefstofopdracht meer mogelijk. De opentijd is de tijd gemeten vanaf het mengen van beide componenten tot het punt dat de met kleefstof opgebrachte voegdelen nog kunnen worden verlijmd, zonder dat de eindsterkte wordt beïnvloed. Na het verstrijken van de opentijd is geen goede hechting meer te verkrijgen. De afbindtijd is de tijd gemeten vanaf het mengen van beide componenten tot het bereiken van een treksterkte van aluminium proefstukken van 1,0 N/mm2. Gedurende de afbindtijd dienen de voegdelen onder contactdruk te blijven en niet te worden verschoven. Na het bereiken van de afbindtijd kunnen de verlijmde voegdelen worden getransporteerd of verdere bewerkingen ondergaan. Bij het heet persen is het belangrijk voor het verdere bewerken eerst te koelen, omdat de sterkte van de lijm lager kan zijn dan bij kamertemperatuur. De uithardingstijd is de tijd vanaf het mengen van beide componenten tot het bereiken van de eindsterkte. Pas na de uithardingstijd kan de verbinding volledig mechanisch en thermisch worden belast, zoals aangegeven in de technische informatiebladen. De viscositeit is de mate van vloeibaarheid van een lijm (lage viscositeit = dunvloeibaar; hoge viscositeit = stroperig). Thixotropie komt voor bij niet-Newtonse vloeistoffen. De vloeistof wordt dunner naarmate er geroerd wordt en dikt weer in bij stilstand. De MAC-waarde is de maximaal aanvaarde concentratie op de werkplek. 39 Overzicht lijmleveranciers en enige veelgebruikte lijmen bedrijfsnaam Axitool (Devcon) Bostik Findley Bison International Collall Edilon Eorocol Eurovite Forbo Swift Adhesives Ned. Frencken Fabrieken H.B. Füller Benelux Henkel Nederland Huntsman Jowat Nederland Kiezel Benelux Laagland Loctite Henkel 3M Nederland Mavom National Adhesives Omnicol Paramelt Permacol Ruplo Saba Dinxperlo Secoa Sika Nederland Siko Soudal Vitabond Holland plaats Barendrecht `s-Hertogenbosch Goes Stadskanaal Haarlem Wormerveer Ede Genderen Weert Veenendaal Nieuwegein Everberg (B) Fleringen Rijen Rotterdam Nieuwegein Zoeterwoude Alphen a/d Rijn Zutphen Hedel Heerhugowaard Ede Ten Boer Dinxperlo Dordrecht Utrecht Hengelo (Ov) Turnhout (B) Sliedrecht telefoon 0180-691402 073-6244244 0113-235700 0599-652190 023-5319519 075-6271600 0318-664555 0416-358200 0495-583500 0318-566000 030-6073911 e-mail of website verkoop@axitool.nl info@bostikfindley.nl www.bison.nl www.collall.nl mail@edilon.com info@eurocol.nl info@eurovite.com info.genderen@forbo.com info@frenckenweert.nl www.hbfuller.com tom.muller@nl.henkel.com X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X EP X X X X X X X X X X X PU AC MS CA Cl UV SM +3227589211 www.huntsman.com 0541-670629 0161-244600 010-4799399 030-6073850 071-5450450 0172-436361 0575-582500 073-5992925 072-5750600 0318-640740 050-3022702 0315-658999 078-6514400 030-2410120 0575-462025 info@jowat.nl info@kiesel.nl informatie@laagland.nl www.loctite.com www.3m.com info@mavom.nl www.nationalstarch.com www.omnicol.nl info@paramelt.com adhesives@permacol.nl ruplo@planet.nl b&c@saba.nl info@secoa.nl info@nl.sika.com info@sikobv.nl +3214424231 www.soudal.com 0184-495740 info@vitabond.nl EP=Epoxy; PU=Polyurethaan; AC=Acrylaat; MS=Modified Silyl; CA=Cyanoacrylaat; Cl=Contact lijm; UV=onder UV of blauw licht uithardende lijm, SM=Smeltlijm 40 Trefwoordenregister acrylaatlijm adhesie anaërobe lijm apolair applicatie bindmiddel cohesie constructie contactlijm cyanoacrylaatlijm diffusie dispergeermiddel dispersielijm drukgevoelige lijmen epoxy fenollijmen harder hars hechtverbeteraar initiator katalysator kleefband kleeflijm koudhardende lijm kruip kwaliteitszorg lassen lijmkeuze MAC-waarden mengen (van de lijm) milieu MS polymeer oplosmiddel(en) oplosmiddellijm polariteit polyurethanen polyurethaanlijm primer PUR PVC(-plastisol) 2.2.5, 2.2.7, 3.5, 3.6, 4.1, 4.2, 4.4, 5 1.2, 3.10.1, 3.10.2 2.2.7, 3.6, 3.7, 4.2, 5 3.1, 3.6, 3.8, 3.9, 3.10.3, 3.14, 4.8 1.4, 3.1, 3.6 2.1, 2.2.7, 3.17, 4.1, 4.3, 4.8 1.2, 3.3, 6.2, 6.2.1 1.4, 3.6, 3.9, 3.10.2, 3.17, 5, 6.1.2 2.2.4, 2.2.7, 3.3, 3.4, 5 2.2.7, 3.8, 5 3.4, 3.17 4.10 2.1, 2.2.7, 2.2.8, 3.1, 3.10, 5 3.4, 3.5 2.1, 2.2.3, 2.2.4, 2.2.7, 2.2.10, 3.6, 3.9, 3.10.2, 3.16, 4.1, 4.2, 5, 6.1 2.2.7, 3.13 2.2.5, 2.2.7, 3.4, 3.6, 3.9, 3.10.1, 3.10.2, 3.16, 4.1, 4.2, 4.4, 5, 6.1.1, 7.4 2.2.5, 2.2.7, 3.1, 3.2, 3.4, 3.6, 3.7, 3.9, 3.10.1, 3.10.2, 3.16, 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, 5 4.3, 4.8 2.2.5, 2.2.7, 3.6, 3.8, 4.1, 5 4.2, 4.4 2.2.6, 2.2.7, 3.5, 5 2.2.7 2.2.7, 3.9, 3.13 3.2, 3.3, 3.4, 3.5, 3.6, 4.7 1.5 1.1, 1.2, 3.11 1.4, 3.3, 5 3.10.1, 3.10.2, 3.10.3, 7.2 1.5, 2.2.5, 2.2.7, 3.9, 3.10.2, 3.6, 5, 6.1.1, 6.1.2, 7.3 1.1, 1.4, 2.2.9, 3.1, 3.3, 3.17, 5, 6.1 2.2.4, 2.2.7, 2.2.10, 3.16, 5 2.1, 2.2.7, 2.2.8, 2.2.9, 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5, 3.7, 3.8, 3.9, 3.10, 3.10.1, 3.10.2, 3.10.3, 3.13, 3.17, 4.6, 4.8, 4.9, 4.11, 5, 6.1.1, 6.2.2, 7.1, 7.2, 7.3, 7.4, 7.5 2.2.7, 2.2.8, 3.4, 5 3.6 2.2.3, 2.2.4, 2.2.7, 3.6 3.10, 3.10.1, 3.10.2, 4.1, 4.2, 5 3.8, 3.9, 3.10.1, 3.10.2, 3.12, 3.14, 3.16, 3.17, 4.8, 6.11 2.2.7, 3.1, 3.10.1, 3.10.2, 3.10.3 2.2.7, 3.5, 3.7, 3.11, 5 reactieve (smelt)lijmen 2.2.7, 2.2.10, 3.2, 3.9 reactiveren 3.3, 3.4 seconden(lijm) silaan siliconen(lijm) stabilisator temperatuur testen thermohardend(e) thermoplastische 2.1, 2.2.7, 3.2, 3.6, 3.8, 3.10.3, 5 2.2.10, 4.8 2.2.3, 2.2.4, 2.2.7, 3.5, 3.6, 3.8, 3.14, 5 3.8, 3.11, 3.17, 4.5 1.1, 2.2.4, 2.2.5, 2.2.7, 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5, 3.6, 3.7, 3.8, 3.9, 3.10, 3.10.2, 3.10.3, 3.11, 3.13, 3.14, 3.15, 3.16, 3.17, 4.3, 4.6, 5, 6.1.1, 6.2, 6.2.1, 6.2.2, 6.2.3, 7.2 1.4, 1.5, 3.11, 3.17 2.2.4, 3.9, 3.12, 3.13, 4.3, 4.11, 5, 6.3.4 2.2.4, 3.4, 3.5, 3.6, 3.7, 3.9, 3.13 uitharden (van de lijm) 1.4, 1.5, 2.1, 2.2.7, 3.1, 3.6, 3.7, 3.8, 3.9, 3.13, 3.14, 3.15, 4.11, 5, 7.3, 7.4 ureumformaldehyde 2.2.3, 2.2.7, 3.12, 5 verbinden, mechanisch verbinding, eisen aan verbindingstechnieken verdunningsmiddel verharder vernetter versneller vochtuithardend voorbehandeling vulstoffen warmhardende lijm watergedragen lijm weekmaker witte lijm 1.1, 1.3, 2.2.7, 3.3, 3.8, 3.9, 3.10.2, 3.15, 5 1.1, 1.3 1.1, 1.2, 1.3, 7.1 4.11 2.2.4, 3.17, 4.2, 6.1.1 2.2.4, 3.1, 3.14, 4.3 3.6, 3.10.2, 3.12, 3.13, 3.14, 4.1, 4.2, 4.4, 5 2.2.7, 1.1, 1.4, 1.5, 3.1, 3.4, 3.5, 3.6, 3.8, 3.9, 3.10.1, 3.10.2, 3.10.3, 3.13, 3.14, 3.16, 3.17, 4.8, 5, 7.1, 7.2 3.10.2, 3.11, 3.17, 4.6, 6.3.4 2.2.4, 2.2.7 2.2.9 3.4, 3.10, 3.11, 4.7 2.1, 2.2.8, 3.1     ");
array_files[40]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016f.html","2011-12-13","13K","SCHEUREN : EPOXYHARSEN    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SCHEUREN : EPOXYHARSEN ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN HERSTELLEN VAN SCHEUREN IN HET DOEK LASSEN MET EPOXYHARS (1) Dit is een vrij eenvoudige maar meer tijdrovende methode, die enkel geschikt is voor het herstellen van kleinere scheuren. Pure epoxyhars is voor veel toepassingen te dun en kan daarom met verschillende vulmiddelen worden ingedikt om plamuren of lijmpastas te maken. METHODE De scheur wordt vlak gelegd en grondig ontstoft. Het schilderij ligt op een vlakke tafel met de beeldzijde naar onder op een sterk stuk karton. Tussen de beeldzijde en het karton legt men laag Melinex, Hostphan of siliconen papier, zodat na de behandeling de beeldzijde niet aan het karton kleeft. Gethixotropiseerd epoxyhars (dat is vloeibaar epoxyhars, ingedikt met Aerosil (2)) wordt vermengd met een ultra snelle verharder op basis van polysulfiden , zoals het Thiokol (3) systeem of het MasterBond Systeem. Hiervoor neemt men gelijke gewichts- of volumedelen van epoxyhars en verharder. Die twee stroperige vloeistoffen worden grondig samen gemengd en zijn dan klaar voor het gebruik. Indien de lijm te vloeibaar is kan men het mengsel nadien nog indikken met Aerosil 200 (4) . Aerosil poeder Aerosil 200 en Aerosil 380 zijn uitstekende verdikkingsmiddel voor zowel polyesters als epoxys. Aerosil geeft een hard en glad resultaat maar is moeilijk te schuren. De sterkte is zeer hoog. Deze vulstof wordt dan ook daar gebruikt, waar hoogbelaste delen met elkaar verlijmd worden. Aerosil 380 is fijner van structuur en heeft daardoor een hoger vullend vermogen dan Aerosil 200. Aerosil 380 wordt ook gebruikt in combinatie met pigmenten. In dunne lagen aangebracht is een epoxy-Aerosil mengsel transparant. Deze pas klaargemaakte lijmmassa wordt stuk per stuk op de uitgerafelde aansluitpunten van de draden gestreken en bedekt met een velletje Melinex (of andere beschermende) folie. Op dat velletje legt men een vlak gewicht zodat de scheur vlak blijft liggen. Na ongeveer tien minuten is de lijm voldoende verhard zo dat de gewichtjes weggenomen kunnen worden. Om het doek weer aan te spannen of te belasten moet men wel enkele uren wachten. Deze epoxyverbinding blijft zeer elastisch en heeft meestal voldoende kleefkracht. Wil men sneller werken dan kan als gewichtje een blokje marmer genomen worden dat eerst in een laboratoriumoven op ongeveer 70 ° C voorverwarmd wordt. Dan kan de hechting al na ongeveer vijf minuten worden vrijgemaakt en kan men het doek reeds na een uur aanspannen. Is er hars aan de beeldzijde doorgedrongen kan die enkel met een scalpel (lemmet 21 en/of 15) verwijderd worden. Naast het lassen met polyamiden of epoxyharsen kunnen de gebroken draden van het doek aan elkaar gekleefd worden met polyvinylacetaat, steurlijm, acrylaat (Plextol B 500), Beva 371 en Paraloïd B72. LEES OOK : Adhesives in Conservation ___________________________________ VOETNOTEN : (1) Vloeibaar epoxyhars wordt verkocht door DOW (epoxy resin 353) of door Shell Oil Company (Epikote 828). Ook zijn er een reeks phenolische plastieken (beter bekend onder de naam Bakelite) die als lijmstof gebruikt worden. In DIY shops wordt kant en klare twee componenten lijm tubes verkocht onder de benaming tien minuten epoxylijm. (2) Aerosil (Eng. Fumed silica ) is verkrijgbaar bij Evonik Industries, Degussa of bij Wacker Chemie (onder productnaam WACKER HDK-20). Het zeer fijne poeder is in feite zeer fijn verdeeld siliciumdioxyde. (3) THIOKOL is de Amerikaanse soortnaam voor THIOPLASTEN. Dt zijn polycondensaten, waarvan het monomeer een verbinding is van koolwaterstofdichloriden en natriumpolysulfiden. Het eenvoudigste systeem is THIOKOL A. Thiokol B en D hebben betere mechanische eigenschappen als Thiokol A. Thioplasten hebben rubberachtige eigenschappen. Het bedrijf THIOKOL CHEMICAL CORPORATION is één van de wereldwijd vervaardigders van deze systemen. (4) Aerosil is een gepatenteerde poductnaam voor siliciumdioxide (beter gekend als fumed silica , een product dat in 1942 in Duitsland door de firma DEGUSSA AG werd ontwikkeld (nu : EVONIK INDUSTRIES) .     ");
array_files[41]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016e.html","2011-12-13","13K","SCHEUREN : LAS METHODE    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SCHEUREN : LAS METHODE ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN HERSTELLEN VAN SCHEUREN IN HET DOEK DE LAS-METHODE (ook soldeermethode genoemd) Lassen van scheuren is een vrij recente methode van herstellen, die mogelijk is geworden door de ontwikkeling van moderne harsen zoals smeltpoeder op basis van polyamiden en de ontwikkeling van het twee componenten epoxyhars met zeer snelle doorharding. DE LAS-METHODE MET LASPOEDER Het doek wordt tussen twee harde kartonnen vellen gelegd. Dit maakt het mogelijk om het doek in zijn geheel om te draaien, zonder het canvas te plooien en/of te beschadigen. Tussen het beeldoppervlak en het karton wordt siliconen papier, Melinex of Mylar gelegd en dient als buffer zodat de beelddrager na de behandeling niet aan het steunkarton blijft kleven. Het schilderij wordt met de beeldkant naar onder gedraaid. De scheur wordt zo vlak mogelijk gelegd en op het doek worden gewichtjes , bijv. marmerblokjes, gelegd zodat het tijdens de bewerking het doek vlak zou blijven liggen. Op de plaats van de scheur heeft een schildersdoek steeds de neiging om te vervormen. En als het doek omheen de scheur door bijvoorbeeld stootschade zo sterk vervormd is dat het niet met gewichtjes vlak te krijgen is, dan moet die vervorming eerst weggewerkt worden. Hiertoe bevochtigt men de scheur in een omtrek van ongeveer 5 à 10 cm. door er een vochtig bierviltje (of gewoon wit vilt) over te leggen. Hierop legt men een gewichtje (bijvoorbeeld een kopje gevuld met zand of een antiek ijzeren strijkbout van 3 à 5 Kg.). Na enkele uren verwijdert men het (bier)vilt en vervangt men dit door een droog viltje; opnieuw met een gewicht er op. Na een dag is de omgeving van de scheur helemaal vlak. De gebroken draadjes worden zoveel mogelijk uitgerafeld en tegen mekaar aangelegd en op de scheur wordt nu een laag antikleeffolie, bijv. Melinex, Mylar of siliconenpapier gelegd. Zorg er ook vooral voor dat de ondergrond hard is zodat het doek tijdens het lassen niet vervormt ! Met een hete lasnaald wordt het nylon-laspoeder LASCAUX® Polyamid-Textil-Schweißpulver Nr. 5060 opgenomen en aangesmolten aan de gebroken draden. Na het aansmelten wordt de nog warme verbinding met een koude spatel of een koude ijzeren strijkbout vlakgedrukt tot ze is afgekoeld. Men werkt progressief millimeter na millimeter en zo mogelijk draadje na draadje tot de volledige scheur gesoldeerd is. Links : thermoregulator met electrische soldeerbout; Rechts : lasnaalden voor de soldeerbout. Een variatie bestaat erin om een weinig laspoeder tussen twee Melinex folies met een warme spatel uit te strijken tot een dun velletje van ongeveer één millimeter dikte. Dit gesmolten velletje laspoeder wordt dan in reepjes gesneden en precies op de scheur gelegd. Op het reepje komt een stukje Melinex folie en met een kleine electrische strijkbout (warme spatel) wordt het reepje op de scheur gesmolten. Hierdoor solderen de draden aan elkaar en gaat minder smeltpoeder verloren dan in het eerste voorbeeld. Het velletje Melinex wordt dan van de lasnaad afgetrokken. Laspoeder is Nylon 12 (LASCAUX®5056) met een smeltpunt van 93°C-103°C. In het algemeen is dit product sterk genoeg om scheuren blijvend te hechten. Maar, als de scheuren extreem belast moet worden of bij het lassen hogere temperaturen bereikt moeten worden kan het laspoeder LASCAUX®256 (ook een vorm van Nylon 12) gebruikt worden. Het heeft een smeltpunt van 105°C-115°C. Om een goede lasnaad te verwezenlijken moet een een microscoop (10 a 20 x vergroting) of een Optivisor (5 x vergroting) gebruikt worden. Optovisors worden vooral in de diamanthandel gebruikt en worden door Hilkinson, Donegan, Rolson, Grendle, e.a. gemaakt. Enkel onder voldoende vergroting slaagt men er in om elk draadje doeltreffend te kleven. Optovisors met uitwisselbare lenzen. Als krachten op het doek na het aanspannen op het spanraam te groot zijn, kan de lasnaad breken. Om dit te voorkomen kan men versterkingsdraden over de scheur heen kleven. Hiervoor gebruikt men afgedunde (ongetwijnde) draden die uit de rand gerafeld worden en die overheen de gelaste scheur gekleefd worden met dezelfde lastechniek. Deze techniek wordt vooral aangewend wanneer niet bedoekt wordt. Bij een bedoeking neemt het steundoek immers versterkende functie van het oude doek over. Maar het kan ook gebruikt worden bij een bedoeking met was-hars of BEVA film. De extra draden moeten dan wel afgevlakt worden, zodat ze niet doordrukken aan de voorkant van het schilderij. Wanneer de scheur dermate uitgerafeld is dat de scheurranden niet meer te sluiten zijn, dan moeten draden, uit de rand uitgerafeld of afkomstig van een ander stuk linnen ingebracht worden. Eerst zoekt men draden uit die dezelfde dikte hebben dan die van het gescheurd doek. Dan last men die aan de uiteinden van de draden in de scheur. Dat doet men met de keperdraden terwijI de inslagdraden ingeweven worden (bijv. gebruik makend van een stopnaald). Ook die draden worden aan de uiteinden van de nog aanwezige inslagdraden gelast. Deze techniek is onvoorstelbaar moeilijk en vergt zeer veel oefening. Maar het resultaat is verbluffend ! ________________________________________ VOETNOTEN :     ");
array_files[42]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016d.html","2011-12-13","14K","SCHEUREN : RUSTINE / LAPPEN TECHNIEK    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SCHEUREN : RUSTINE / LAPPEN TECHNIEK ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN HERSTELLEN VAN SCHEUREN IN HET DOEK DE LAPPEN of RUSTINE TECHNIEK De rustine-techniek wordt nog wel toegepast, maar is een verouderde techniek. In het Nederlands wordt deze techniek ook de lappen-techniek genoemd. Als deze techniek niet goed wordt uitgevoerd, kan het canvas erg vervormen en tekent de rustine zich aan de beeldzijde af. Ook bij het gebruik van synthetische lijmen (bijv. rubberlijm) vergroot de kans dat na de behandeling van de scheur vervormingen in het doek optreden. Men gebruikt bij deze techniek dus beter natuurlijk producten. Links : Rustines aan de achterkant van een achttiende eeuws schilderij. De rustines vervormen het doek. Rechts : na een tijd drukken de rustines zich aan de beeldkant door en moeten ze verwijderd worden. Bij een eenvoudige scheur is deze techniek ook eenvoudiger. Maar, wanneer de scheur open staat, moeten eerst alle kanten van de scheur in elkaar gepast worden. Dit kan lang van duur zijn en mag niet overhaast worden uitgevoerd (zie hoofstuk Stikken). Een stukje doek van dezelfde maak als het schildersdoek wordt zo gesneden dat het aan alle kanten van de scheur ongeveer één centimeter de scheur overlapt. Dit lapje wordt eerst in heet water gedompeld en Iaat men drogen. Dit haalt alle inwendige spanning uit het weefsel lost de uit het lapje doek op. De randen van het stukje doek worden uitgerafeld over een breedte van ongeveer vijf millimeter. Dit voorkomt dat de randen en het lapje zich in het schilderij aftekenen. Vervolgens wordt het kleefmiddel bereid : bijvoorbeeld een mengsel van 75 % bijenwas en 25 % colofonium- of dammarhars. Dit mengsel wordt warm op de achterkant van het schilderij gestreken, ter hoogte van de scheur. De kleeflaag moet dezelfde omtrek hebben als het gehele lapje. In deze kleeflaag wordt het lapje (het stukje uitgerafeld doek) gelegd. Hierop legt men een stuk Siliconenpapier, Mylar of Melinex. Melinex en Mylar zijn translucente polyester films die temperaturen van -70° C tot +150° C kunnen weerstaan. Met een warm strijkboutje op ongeveer 80° C wordt nu de rustine aangedrukt. Het Siliconenpapier, de Mylar of de Melinex dienen als buffer tussen de strijkbout en de rustine. De strijkbout moet ten minste een temperatuur hebben die even boven het smeltpunt van het mengsel ligt (even boven 80°C). Electrisch strijkboutje Op deze wijze wordt de scheur vlak gedrukt, gedicht en verstevigd. Tenslotte neemt men de warmtebron (het strijkboutje) weg en drukt met een koud vlak voorwerp (bijv. een blokje manner of een koude ijzeren strijkbout) op de herstelde plaats tot de rustine geheel afgekoeld is. Antieke ijzeren strijkbouten van 3 à 5 Kg. Ideaal voor het afkoelen. Onder de druk wordt de scheur perfect vlak en gedicht. Nu rest enkel nog aan de beeldzijde de doorgedrongen was/hars kleefmassa te verwijderen met Shellsol T. Shellsol T is een product van Shell Oil Company Daartoe bevochtigt men een katoenen doekje of een prop watten met Shellsol-T (Shellsol-T is noch White Spirit, noch Terpentijn ! (1)) en wrijft het uitgeknepen doekje of de prop watten over de aan de beeldzijde doorgedrongen was. Die lost op en wordt door het propje watten en/of het katoenen doekje opgenomen zonder sporen na te laten. TER INFORMATIE : Hier is een lijst van de gebruikelijke oplosmiddellen en ontvetters. Het verschil tussen Terpentine en Terpentijn vindt men hier . ________________________________ VOETNOTEN : (1) Wat is het verschil tussen terpentijn en terpentine ? Vaak wodt terpentine met terpentijn verwisselt. Dit zijn twee heel verschillende stoffen. Terpentine wordt uit aardolie gewonnen, vooral gebruikt als schoonmaakmiddel en als verdunning bij olieverf. Terpentijn is een natuurproduct dat wordt afgetapt van een boom. Het wordt ook wel gomterpentijn of terpentijnolie genoemd. Dit is onder meer geschikt als medium voor olieverf. (2) White Spirit is een petroleum distilaat. Het is een hoog geraffineerd oplosmiddel dat meestal voor ontvetten wordt gebruikt. Terpentijn was oorspronkelijk een derivaat van de terebint boom. Het wordt nu ook uit minerale gewonnen en wordt meestal gebruikt voor het verdunnen van olieverf of het maken van vernissen. Het is hoogwaardiger dan White Spirit, maar ook duurder. White Spirit staat gecatalogeerd als een irritant, maar moet niet onderc-schat worden. Het kan uiteindelijk vreselijke allergieën en huidreacties te weeg brengen. Aangeraden wordt om met open deuren en ramen te werken en steeds handschoenen te gebruiken als men met White Spirit werkt. Het beste is om met het gedearomatiseerde Shellsol T te werken !     ");
array_files[43]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016c.html","2011-12-13","12K","SCHEUREN : STIKKEN    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SCHEUREN : STIKKEN ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN HERSTELLEN VAN SCHEUREN IN HET DOEK HET STIKKEN VAN EEN SCHEUR Scheuren in doeken worden meestal hersteld door de scheuren te stikken. Hiermee wordt bedoeld dat de scheur door middel van kleine linnen draadjes aan elkaar wordt gelijmd. Het lijkt er dan op of de scheur gestikt werd. Vroeger werd vooral Polyvinil Acetaat (PVAc) (1) gebruikt. De PVAc-lijm wordt aangebracht met een fijn houten stokje. Nu wordt hiervoor steeds meer Nylon 12 en Nylon 6-6 gebruikt(2) . Deze polyamiden worden in poedervorm geleverd en worden met behulp van een electrische soldeerbout op het doek aangebracht. Een gestikte scheur. De stukjes linnendraad worden dwars op de scheur gekleefd met Polyvinyl Acetaat ( ook wel houtlijm genoemd) (3) of met Polyamide . Indien de scheur te wijd open staat worden één of meedere draadjes in de scheur gelegd en gelijmd. Bij het aanbrengen van de draadjes, moet er op worden toegezien dat ze enkel in de weefrichting van het doek worden gelijmd. Zoniet ontstaat een spanningsverschil tussen het doek en de draadjes en kunnen de draadjes los komen. Electrische soldeerbout met verschillende aanzetten. De schering- en inslagdraden van het originele doek mogen NOOIT afgesneden worden. Met tandarts materiaal (fijne haken) worden ze bij het stikken eerst weer in hun originele situatie gelegd en gelijmd. Hierbij wordt het dooreenvlechten van ketting- en inslagdraden beacht. De draden nooit willekeurig lijmen ! Dit brengt later spanningsverschillen met zich mee. Deze techniek kan ook bij licht geoxideerde doeken toegepast worden. Maar omdat hier het probleem in het verzwakte doek ligt, moet de originele canvas nog door een steundoek verstevigd worden. Voor het bedoeken worden de draadjes dan afgevlak, zodat ze bij het aanbrengen van het steundoek niet doorheen het canvas gedrukt worden en aan de voorkant van het schilderij zichtbaar worden. Een voorbeeld van deze techniek kan in dit filmpje worden gezien (restauratie van de Nachtwacht in 1976). ____________________________________ VOETNOTEN : (1) Polyvinylacetaat (PVAc) is een synthetisch polymeer verkregen door de polymerisatie van vinylacetaat. Het wordt verkocht in vaste vorm (poeder of granulaat), maar vooral als latexof in een waterige emulsie (het is niet oplosbaar in water). De voornaamste toepassing van deze PVAc-emulsies is in velerlei lijmen, meer bepaald houtlijm en lijm voor poreuze materialen zoals karton, papier, stoffen e.d. Ook de witte lijm voor huishoudelijk gebruik is een PVAc-lijm. PVAc is ook de grondstof voor de bereiding van polyvinylacohol. Polyvinylacetaat wordt ook gebruikt als de basis van de gum van kauwgom, ter vervanging van natuurlijke gomsoorten. PVAc wordt langzaam afgebroken via hydrolyse ofwel verzeping door basen, waarbij azijnzuur-ionen worden gevormd. Wat resteert is een gepolymeriseerde alcohol. (2) Het smeltpunt van polyamide 12 ligt, naargelang de variëteit, tussen ca. 93°C en 115° C; dit is lager dan het veel gebruikte Nylon 6-6 dat een smeltpunt van 255° C heeft. De gebruikkelijke temperatuur ligt rond 100° C, met kortstondige pieken tot 125°C. De dichtheid is, ook weer naargelang de variëteit, 1,01 tot 1,04 kg/dm3. Het polymeer heeft een goede chemische weerstand tegen oliën, vetten, brandstoffen, zouten, zuren en basen. Het is ook goed bestand tegen hydrolyse. Het neemt minder water op dan nylon 6-6 en behoudt zijn eigenschappen bij hoge vochtigheidsgraad. Het heeft een goede dimensionele stabiliteit en slijtvastheid en is gemakkelijk bewerkbaar.     ");
array_files[44]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016b.html","2011-12-13","12K","SCHEUREN : VOORBEHANDELING    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SCHEUREN : VOORBEHANDELING ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN HERSTELLEN VAN SCHEUREN IN HET DOEK DE VOORBEHANDELING VAN EEN SCHEUR Eenvoudige scheuren zijn ook eenvoudig te behandelen. Maar meer complexe scheuren en scheuren die door inkriping van het doek open staan vragen een (soms langdurige) voorbehandeling. Scheuren in het doek. links : voorkant van het doek; rechts : achterzijde van het doek. Een wijd openstaande scheur in het doek vraagt om een speciale behandeling. Indien de scheur wijdt open staat en de kanten van de scheur elkaar niet raken, moet de scheur eerst gedicht worden ! Dit kan een kan een lang procede zijn, dat soms weken kan duren. De voorbehandeling van de scheur bestaat hierin om alle scheurzijden weer zo nauw mogelijk aan elkaar aan te sluiten. Hiervoor brengt men eerst een laag vernis over de oude vernislaag aan. Bij voorkeur met een verfspuit zoals de Wagner 640 . Wagner 640 verfspuit Dan beplakt men de voorzijde van het schilderij met stukjes japans Koso papier en Amidon Rémy rijststijfsel (1). Dit moet verhinderen dat de picturale laag beschadigd wordt. Let wel : laat de scheur in een radius van ongeveer 5-10 cm vrij van Koso papier. Het doek wordt dan omgedraaid, met de rugzijde naar boven. Om te verhinderen dat bij dit procédé vuil in het doek dringt, wordt eerst de scheur in een radius van ongeveer 10-20 cm met behulp van een een scalpel voorzichtig gereinigd. Behandel het doek zorgvuldig, zodat er aan de vookant geen verf van het doek afbladert. Vergeet niet om onder het doek steeds een even zo groot karton te plaatsen en op dit karton siliconen papier aan te brengen. Het siliconen papier verhindert dat de beschilderde kant (die aan de onderzijde ligt) later aan het karton vast kleeft. Terwijl het karton het eenvoudiger maakt om het doek om te draaien, zonder het te plooien. Men bevochtigt nu kleine stukjes ongekleurd vilt en legt die op de scheur. Maak het vilt niet al te vochtig, want dan bestaat een grote kans dat schimmel in het doek trekt. De grijsachtige plekken zijn schimmels die zich door een te hoge vochtigheidsgraad in het doek hebben ontwikkeld. Hierop komt een laagje Melinex. Melinex dient hier als een buffer. Op het vilt komen glazen blokjes als gewicht te liggen. Per cm² ongeveer 5-8 kg. In dit voorbeeld werden houten blokjes gebruikt. En als gewichten : oude strijkbouten van ieder 5Kg. Het vocht dringt nu langzaam van het vilt in het doek en de draden beginnen zich te ontspannen en uit te zetten. Wel moet men elk uur het procédé controleren, om zich ervan te vergewissen dat er zich geen schimmels op het doek vormen. Schimmels kunnen nooit meer uit het doek verwijderd worden ! Dit procédé herhaalt men tot dat alle zijden van de scheur terug aan elkaar aansluiten. Zijn alle kanten van de scheur nu naar elkaar gegroeid, dan kan men met het eigenlijke herstellen van de scheur beginnen. _________________________________________ VOETNOTEN : (1) Gebruikt men was-hars dan riskeert men om de scheur ad aeternam onbeweegbaar te maken en heeft het hele procédé geen zin meer.     ");
array_files[45]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page016a.html","2011-12-13","11K","SCHEUREN : HISTORIEK    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restoration, restaureren, kunstrestauratie, restoration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, brussel, amsterdam, berlijn     ","restoration of oil paintings and frames     "," SCHEUREN : HISTORIEK ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames RESTAURATIE VAN SCHILDERIJEN SCHEUREN HERSTELLEN VAN SCHEUREN IN HET DOEK Schildersdoek kan gemakkelijk scheuren. Vooral als het onjuist is opgespannen. Oudere geoxideerde doeken scheuren gemakkelijker als nieuwe doeken. Scheuren worden vooral veroorzaakt door het slecht behandelen van het schilderij bij onder meer transport en opslag; door een ongeluk (1) of door opzettelijke verminking van het doek (2). Scheuren kunnen ook aan de rand van het doek ontstaan, daar waar het doek met de scherpe randen van het spieraam in contact komt. Dit komt vooral voor bij oude spieramen waarvan de kanten niet afgevlakt zijn. HISTORIEK Vroeger werden scheuren hersteld door met één of andere lijm aan de achterkant van het schilderij een lapje (ook wel een rustine geheten) te kleven. Meestal gebruikte men hiervoor dierlijke lijmen of een mengsel van loodwit en lijnolie. Ook werden scheuren letterlijk toegestikt, met naald en garen. Deze methode werd tot in de twintigste eeuw toegepast. In 1992 schreef K. Beltinger nog een essay over het stikken van scheuren met een chirurgische naald en nylon draden (3). Bij het herstellen van een scheur voeren commerciële restaurateurs vaak een volledige bedoeking uit, omdat dit gemakkelijker en minder tijdrovend is als een scheur draad per draad te herstellen. Het geeft snel een heel goed resultaat. Maar, algehele bedoekingen zijn vandaag niet meer verantwoord. Scheuren worden nu vaak met smeltpoeder gelast, een procede dat uit de textielrestauratie stamt en dat voor het restaureren van schilderijen voor het eerst door de firma Lascaux werd ontwikkeld. LEES OOK : LENA REUBER : Klebstoffe für die Rissverklebung an Leinengeweben, CICS, Köln, 2010. LEES OOK : CARMEN BRIA : Consolidants and Lining Adhesives , WAAC, Vol.8, n°1, January 1986, pp.7-11. LEES OOK : SYLVIA NIJHUIS : Gelatine en dierlijke lijmen. Het belang van de fysische eigenschappen , Cr Tijdschrift n° 4, Stichting Publicaties Conservering en Restauratie SPCR, 2006, pp.18-21. ___________________________________________ VOETNOTEN : (1) Begin januari 2010 viel In het Metropolitan Museam of Art te New York een studente kunstgeschiedenis in een werk van Picasso en beschadigde het doek : An art lover was left red-faced after she ripped an £80million (130million) Picasso painting when she accidentally fell against it. The woman was visiting the Metropolitan Museum in New York when she lost her balance and crashed into the artwork, causing a six inch gash. ... ( Clumsy art lover smashes into £80million Picasso painting in U.S. museum... leaving a six-inch gash, in : Mail Online, Associated Newspapers Ltd, London, dd. 26.01.2010.). (2) In 1975 werd de Nachtwacht ernstig beschadigd door de werkloze leraar Wilhelmus de Rijk, die dacht dat hij hiervoor een goddellijke opdracht had gekregen. Met een mes snee hij zeven diepe sneden in het doek. de Rijk pleegde zelfmoord in april 1976. (3) K. BELTINGER, Die Vernähung eines Risses in einem Leinwandgemälde, in : Zeitschrift für Kunsttechnologie und Konservierung, nr.6, blz. 353-359.     ");
array_files[46]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/lascaux_product_descriptions.pdf","2011-12-13","231K"," Microsoft Word - lascaux_angl.doc    ","","","Lascaux adhesives, laquer, varnishes and mediums Lascaux Water Soluble Acrylic Adhesives 360 HV, 498 HV,498-20X Technical Data Dispersion of a thermoplastic acrylic polymer on the basis of methyl methacrylate and butyl acrylate. The two types 360 HV and 498 HV are thickened with acrylic butylester. Type 498-20X contains 20% Thinner X. All types have a pH 8 - 9 and are biocide stabilized. Solubility Water-thinnable, insoluble in water after drying. Permanently soluble in Acetone, Toluene, Thinner X etc. Insoluble in White Spirit etc. Application For light- and ageresistant, non-crosslinking linings, marouflages, laminations, collages etc. For wet application or reactivation of dry film, on absorbent and nonabsorbent supports such as paper and cardboard, textiles, wood- and fibreplates, polyesterplates, plaster and concrete, glass and acrylic glass, aluminium etc. Lascaux Acrylic Adhesive 360 HV is extremely elastic; the dry film remains permanently tacky. Can be used as a contact adhesive when doing hot-sealing linings. Lascaux Acrylic Adhesive 498 HV has a strong elongation at break, and is suitable for wet and dry applications (reactivation with solvents). Standard type for linings and marouflages. Lascaux Acrylic Adhesive 498-20X is especially suited for strip-lining, fabric marouflages and mounting. The base dispersions are also available as Plextol D-360 and Plextol D-498 without a thickening agent. More information about the Lascaux Acrylic Adhesives can be found in the documentation ,,Lining of paintings with Lascaux Acrylic Adhesives. Size Jars in1 lt Buckets in 5 lt Filmproperties 360 HV 498 HV 498-20X Minimum film formation temp. (MFT): approx. 0° C approx. + 5° C approx. 0° C Glass transition temperature: approx. - 8° C approx. + 13° C approx. + 13° C Elongation at break: approx. 1000% approx. 400% approx. 400 % Minimum sealing temperature: approx. + 50° C approx. + 68-76° C approx. + 68-76° C Dry film: sticky elastic hard elastic hard 7050.02 - 99 Lining of paintings with Lascaux Acrylic Adhesives At the ICOM conference in Madrid, in 1972, V.R. Mehra from Amsterdam first introduced the lining of paintings with water soluble acrylic dispersions. The so-called coldlining, together with the use of the newly developed lowpressure table (presented at the Greenwich conference on lining techniques 1974) has in the meanwhile been adapted and further developed by many restorers. These methods of lining do not only meet up-to-date demands of minimal intervention, meaning minimal use of adhesives, temperature and pressure, but also provide for maximum reversability. To aid the restorer in the lining process, Lascaux Restauro has further developed three acrylic adhesives in ready-touse form, on the basis of Plextol pure acrylic dispersions, which have been approved for this technique worldwide. The Lascaux Acrylic Adhesives are distinguished by very good adhesion strength and elongation at break; on the other hand does a weaker peal strength give maximum facility for a later possible removal of the lining-canvas. These properties can be adjusted according to the object by using the appropriate type of adhesive. Before the lining, a careful analysis of the paintings condition is recommended to take the necessary conservatory measures as for example: consolidation of paint and ground layers, flattening, tear mending etc. The choice of lining method depends on the conservation condition of the painting and its quality (e.g. the quality and strength of the canvas, paint film and texture). Besides, the basic question is addressed, whether a lining is necessary or whether a strip-lining would be sufficient. It further has to be considered what kind of equipment is available (e.g.) hot table, low-pressure table, hot air blowers etc.). The use of acrylic resin solutions for the consolidation and stabilization of the paint- and ground-layers have also proven successful. Appropriate materials can be: Plexisol P 550 (Lascaux Acrylic Resin P 550-40 TB), a White Spirit soluble butylmethacrylate, Paraloid B 72 (in Toluene/ Thinner X), an ethyl-methacyrylate copolymer soluble in aromate (with approx. 5 - 10% solid matter). Next to the cold-lining technique developed by V.M. Mehra, another application procedure has proven to be very useful: while during the first method the painting was pressed on the still wet adhesive, the lining in the second method proceeds after drying of the adhesive through the reactivation of the dispersion film by means of heat or solvents. When using the latter method, an undesired reaction through the water content of the adhesive can be prevented and the time limitation in the preparation of the lining is eliminated. Besides, in case of a future removal of the lining-canvas, the backside of the original remains free of adhesive residues, since the adhesive layer is closely attached to the lining-canvas. The lining process Prior to flattening or tear mending, consolidation of paintand ground-layers, the painting is stretched onto a working frame (Lascaux Stretcher) and, when necessary, a strip-lining can be made, using Lascaux Acrylic Adhesive 498-20X. The lining-canvas is stretched onto a larger frame so the first frame will fit into the second. The lining proceeds as follow: first the size of the original is marked with tape on the lining-canvas. Then a first isolation coating of Lascaux Acrylic Adhesive 498 HV, diluted with water in a 2:1 mixture is applied. After the drying one to two coatings of undiluted Lascaux Acrylic Adhesive 498 HV are applied evenly, wet in wet, to obtain an even milky coating. According to the format of the object, a short hair roller, a fine porous foam roller, a soft wide brush or a silkscreen (mesh HD 500 - 1200) with a spatula can be used. When using the Mehra method, the original is put on the milky adhesive surface and, under light pressure, pressed down on the low-pressure table until dry. Priorly it should be determined if the humidity of the adhesive will not effect the painting. When using the reactivation method, the adhesive surface is wetted with Xylene after complete drying (after several hours or even days or weeks). Depending on the amount of solvents used, the film is reactivated for 5 - 15 minutes and functions as a contact adhesive. When necessary, let the part of the solvent vapors evaporize and put the original on the prepared lining-canvas and keep it in plane with light pressure on the low-pressure or hot table. If unsufficient adhesion should remain, wet these areas through the lining-canvas with Xylene and keep them under pressure. Lascaux Acrylic Adhesive 360 HV This acrylic adhesive is especially suited for warm-lining as for example described by A. Ketnath. The preparation work proceeds as described above. Before applying the second coating, the first one has to be dry. Depending on the fabric texture, two coatings of adhesive should be sufficient to obtain a good adhesion bond between the fabrics. It is important to prevent the adhesive from reaching over the edges of the original and penetrating the lining-canvas, since the adhesive remains sticky when dry. After a drying time of approx. 6 - 12 hours, the lining can be carried out with low pressure- or hot table at approx. 45° - 50° C. In cases where greater tensile strength is needed, Lascaux Acrylic Adhesive 360 HV might be too elastic (1000% elasticity). In such cases Lascaux Acrylic Adhesive 360HV can be mixed with the harder Lascaux Acrylic Adhesive 498 HV (400 % elasticity) in a 1:1 to 2:1 mixture. For the heat-sealing, the temperature has to be raised to about 60° C. It is important to determine, by means of testing, the necessary amount of adhesive, temperature and pressure in order to obtain the desired adhesion bond and tensile strength. In general less adhesive is used for finer fabrics. The higher the sealing temperature and pressure the stronger the adhesion. Strip - lining Lascaux Acrylic Adhesive 498-20X An alternative to lining is the strip-lining of the painting edges. In case where the edges are damaged or too short to allow for a new stretching, the less intervening method of strip-lining can be applied. For such work Lascaux Acrylic Adhesive 498-20X is especially suited. The adhesive is applied undiluted in an approx. 10 - 20 mm width (depending on the painting size) onto the new fabric strips and these are layed down wet on the painting edge, if necessary with some pressure and heat, with the help of a rubber roller or an iron. Despite the water content of the adhesive a distortion of the fabric is prevented through the 20% Thinner X content, and a great tensile strength is provided. The peel strength is very low, a common characteristic of all Lascaux Acrylic Adhesive types, so the adhesive has to be solved with Acetone or Alcohol. The dry Lascaux Acrylic Adhesive 498-20X can, as the Lascaux Adhesive 498 HV, be reactivated with Xylene or Toluene. Marouflages Lascaux Acrylic Adhesives are very suitable for the mounting of fabric or paper on rigid or flexible supports (e.g. plaster, concrete, wood, fibreplates, Aluminium, rustfree iron metals, glass etc.) as weil as for collages and posters. Absorbing supports have to be priorly isolated (with a 1:4 water diluted Lascaux Hydro Sealer, 10% Paraloid B 72 solution, 10% solution of Lascaux Acrylic Resin P 550-40 TB), in order to prevent the adhesive from drying too fast. On non-absorbing supports as Aluminium, polyester, glass etc., a first layer of diluted adhesive is applied. After drying one to two further coatings are applied, wet in wet, with the necessary amount of adhesive. Then the fabric is put on the still milky adhesive (e.g. with a rubber roller). For permanent marouflages Lascaux Acrylic Adhesive 498 HV is especially suited; for extremely water resistent and faster drying marouflages Lascaux Acrylic Adhesive 498- 20X is used when the 20% Thinner X content of the adhesive is not hazardous. Lascaux Acrylic Adhesives are marked with a strong adhesion strength and water resistency, characteristics which are not desired in all cases (e.g. for facings, paper marouflages, fresco removal etc.). All adhesives can be mixed in any ratio with 2 - 5 % water solution of methylcellulose, carboxy-methylcellulose etc. According to the purpose and use, high or low viscosity types (glues and pastes) are used; once to reduce the strong adhesion strength of the acrylic adhesive and to further improve the adhesion strength of the cellulose paste. Consequently the water resistency of the acrylic adhesives is reduced, thus they can cause swell or even become watersoluble. For fresco removal it is possible to mix Lascaux Acrylic Adhesive 498 HV with 5% cellulose solution in a 1:3 mixture and glue it on kaliko- and paperlayers. By soaking this layer with water (or compress), a total removal of the facing should be possible. Consolidation and stabilization of paint layers Consolidations, stabilizations of paint- and groundlayers, marouflages or tear mending should be performed before the lining. For the stabilization and consolidation of paint- and groundlayers one preferably uses: 5 - 10% solution of Lascaux Acrylic Resin P 550-40 TB or Paraloid B 72 in Toluene or Lascaux Hydro Sealer (1:1 to 1:4 diluted in water). The painting is impregnated from the revers side, or in certain cases from the front, and af ter drying can be put on the hot table at 40 - 50° C or on the low-pressure table, when still humid. For the local consolidation of paint layers the Lascaux Acrylic Adhesives 498HV and 498-20X are suited, in appropriate dilution with water of approx. 1:1 to 1:10. This way cuppings can already be layed down through the drying of the adhesive under vacuum or heat, or also with the hot air blowers (Leister or heating spatula). In regards to all the above mentioned work it is very important to adapt the appropriate method to each painting. Sensitivity to water and solubility tests aid in the determination of the type of adhesive needed and its application. Bibliography V.R. Mehra: Cold lining and its scope (ICOM Copenhagen 1984) W. Percival-Prescott: The lining cycle (Conference on lining techniques, Greenwich 1974) W. Percival-Prescott, P. Boissonnas: Alternatives to lining (ICOM Copenhagen 1984) A. Ketnath: The application of acrylic resins and the lowpressure table for the conservation of painting on canvas (Restauro1983/4) 7051.02 - 99 www.lascaux.ch, info@lascaux.ch Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 Base Ethylene/vinylacetate copolymere, Ketone resin N, paraffin 40% solution in Toluene/White Spirit (Benzene 100/140) Properties Activation temperature: 62 - 65° C Colour: colourless when cold, translucent when sealed Acid value: below 1 Solubility Soluble in Thinner X and Toluene. Can be diluted with White Spirit, Benzene 100/140. Acetone swells Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 and loosens its adhesion but does not dissolve it. Insoluble in alcohol. Uses For lining of paintings on canvas, with or without interleaf, for mountings of paper and textile, for strip lining. For facings and for the consolidation of paint layers. For temporary and permanent bondings. Application Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 can be applied by spraying, brushing or with a roller. Usually, it is desirable to slightly warm Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 in a waterbath and dilute it 2:1 to 1:1 with Benzene 100/140, in order to get the consistency of light cream. Cold or warm application is possible, although warming the Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 solution will increase penetration. For spray application, dilute with Toluene, in order to reduce the viscosity. Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 is activated only after all solvents required for its application have evaporated (12-24 hours). For lining Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 is best applied either on the lining canvas or on an interleaf (e.g. polyester non woven). Heat activation after drying of the solvents at approx. 62 - 65° C on a hot table, or with an iron or a hot air blower. Heat activation can be done days or week after application of the Lacaux Heat-Seal Adhesive 375. If Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 is used for the consolidation of paint layers, it should be diluted 1:4 Benzene 100/140 or White Spirit, or with Toluene to increase penetration (check solubility of paint layer first). Heat activation after complete evaporation of the solvents and under light pressure. Removal of Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 can be achieved by the use of either heat or solvents like Acetone or Benzene 100/140. Attention High flammable! Harmful by inhalation! Size Jars in1 lt Buckets in 5 lt 7052.02 - 99 www.lascaux.ch, info@lascaux.ch A 40% solution is prepared as follows: 1. Put 1.65 kg of Heat-Seal 375 Dry Mixture (incl. resin which is enclosed in a small plastic bag) into a container with a lid and add 1.5 kg (i.e.1.7 lt) of Toluene. 2. Let the mixture soak for at least 12 hours. 3. Place the container into a water bath and heat the mixture to approx. 60° C (140° F) on an Lascaux Heat-Seal 375 Dry Mixture electric plate in a well ventilated room (no open flame). Keep the container lightly closed. 4. Stir mixture occasionally until a uniform solution is obtained. 5. Successively add 1 kg (or 1.4 lt) pure Benzene 100/140 (naphta) and stir until a homogenous solution is obtained. 6. It is recommended to warm the solution for the application as this facilitates the process (except during warm weather). 7. This preparation makes for approx. 4.15 kg (i.e. 5 lt) 40% Heat-Seal Adhesive 375 solution. Keep the container well sealed during the period of cooling. 8. For the application of the 40% solution of Heat- Seal Adhesive 375 refer to our data sheet. Caution Keep away from open flame. Do not smoke. Do not prepare more than 5 litres at a time. Have lid or cover for water bath ready at all time. The mixture is highly flammable and the necessary precautions should be observed. Size Buckets in 1.65 kg 7052.02 - 99 Heat-Seal Adhesive 375 Film is specially designed for the preparation of thin adhesive layers as required in the conservation of artworks on paper and for linings on canvas. The transparent surface allows for accurate cutting and mounting. This is of great value particularly in applications such as collages, where close positioning is vital, and for consolidating fragile or delicate materials. Heat-Seal Adhesive 375 Film only develops its adhesive action when heated or activated by a solvent. It can therefore be applied in loose or flakey areas and fixed accurately in position while the adhesive component is inactive. The adhesive is then activated with a hot-air fan at a temperature of 65° C (150° F). Heat-Seal Adhesive 375 Film can be removed from asorbent surfaces with Hexane or Acetone, providing these solvents will not damage the artwork. These solvents do not dissolve the adhesive but cause it to swell up. Care should therefore be taken to prevent contamination of the absorbing material. Size Rolls of 10 m x 69 cm 7052.02 - 99 Lascaux Heat-Seal Adhesive 375 Film Lascaux Adhesive Wax 443-95 Lascaux Adhesive Wax 443-95 is the first of a series of products by means of which we are introducing modern hot-melt paint and varnish technology into the field of restoring and lining. Lascaux Adhesive Wax 443-95 is a compound of a microcrystalline wax and a synthetic polyterpene resin. Both are proven products, widely used in industry. The resin serves as an elastomer and tackifying agent, provides excellent adhesive and bond strength, improves moisture resistance, wettability, low viscosity and hot tack. Suggested applications This product is used for all conventional canvas linings; for Fibre Glass Fabric linings where the lining must be totally transparent, and for sandwich linings. Its ease of handling and quick hot-tack make it highly advantageous for bonding jobs and temporary as well as permanent mounting work, such as balsa wood backing, which can easily be disconnected with a hot air gun. Another use is that of facing; both when diluted in solvents or as a solid. Typical properties Melting point 68° C. Softening commences at about 60° C Gardner Colour No. 4 Acid No. under 1 Soluble in aliphatic and aromatic solvents such as Benzene, Turpentine Oil, Thinner X, Toluol, etc. Insoluble in Alcohol Tough elasticity, excellent adhesion and resistance to aging. Working with Lascaux Adhesive Wax 443-95 For most jobs, it is best to keep the compound in a liquid state, in a double boiler, at a constant temperature of about 60° C. Apply in the usual way with brush, roller or spatula, as thinly and evenly as possible. A hot air gun may also be used. Optimum resu!ts are, of course, obtained on a hot table, at a temperature of about 50-60° C. Sealing occurs at 68° C on the hot table, at best under vacuum. Smaller objects may also be sealed with a pressing iron. The relatively sharp melting point permits quick bonding, mounting, backing, etc., with excellent adhesion. Disconnection with a hot air gun is very easy. Size Aluminium cake tins in 750 g Lascaux Adhesive Wax 44395 is well suited for transparent linings with Fibre Glass Fabrics. The wax mixture completely penetrates the glass fibre fabric so that the latter becomes transparent. We recommend the use of a hot table with a vacuum pump. Procedure: 1. A polyurethane foam board of 5 mm thickness is placed on the hot table. 2. The foam board is covered with a sheet of polyester film (Hostaphan RN 15). 3. The picture is placed face down on the Hostaphan sheet and taped down in the corners. 4. The glass fibre fabric is placed - with a 5 cm overlap on each side - on the back of the picture. 5. The Lascaux Adhesive Wax 443-95 is melted in a heating vessel. 6. The hot table is heated to approx. 60° C. 7. The liquid wax mixture is applied by means of a short-pile roller onto the Fibre Glass Fabrics, possibly with the help of a hot air blower, until the glass fibre fabric is completely saturated. 8. A Hostaphan sheet, larger than the glass fibre fabric by 20 cm all around, is then placed on top as a vacuum- sealing sheet. Vacuum lines are formed around the edges of the Fibre Glass Fabrics by means of corrugated cardboardstrips or cords. The sheet is then taped down onto the hot table. 9. The table is heated to approx. 68° C and the vacuum is turned on. 10. The excess wax is now squeezed out with a rubber roller, working from the center towards the edges. This procedure can also be carried out with the help of a hot air gun to keep the wax fluid. Quite some skill is required to get rid of any trapped air bubbles. The best results are obtained when the minimum wax ratio is found to ensure adhesion. 11. As soon as perfect transparency is achieved, the hot table is turned off and the work allowed to cool. While cooling, it should be watched closely and any imperfections corrected with a roller. lf too much wax is squeezed out, there might be areas where too little wax remains to ensure complete adhesion. In this case, the sheet should be removed and more wax added. The polyester sheet (Hostaphan RN 15) stays on the back side of the picture to protect the lining. When working on large paintings, we recommend use of our Fibre Glass Fabrics Tissa 1015 (300 g/m2, 0,26 mm thick), made of E-glass). It is particularly suited for this technique. 7053.02 - 99 Transparent Lining with Lascaux Adhesive Wax 443-95 LASCAUX Hydroground 750 General Information Solvent free, extremely fine, pure acrylic resin dispersion. Form of Delivery Approx. 30%, aqueous solvent dispersion; medium particle size 0,06 µ, pH-value 8. Ways of Application Used as impregnant, primer and solidificant of absorbent and sanding under grounds. To strengthen and consolidation of loose color layers, cracks and holes, etc. Application As primer and impregnant on wood, walls, mortar, concrete, paper, cardboard: dilute Lascaux Hydroground 750 1:4 to 1:16 with water. Varnish over after about 4-8 hours. As consolidation of color layers, especially oil paintings: dilute Lascaux Hydroground 750 1:1 to 1:4 with water. Fill in cracks or uneven surfaces and remove carefully the surplus with a humid sponge and/or a cotton bud. Let dry for about 1 hour. If possible seal under vacuum on a hot stage at 40°C; open vacuum after one hour and let dry. Sealing can also be carried out with an iron or with a Leister hot-air dryer and by pressing with a rubber-covered roll. The effect of Hydroground 750 is increased by adding about 10-20% of the water amount with PM Cellosolve Propylene-Glycolether. The addition of 0.1% wetting agent such as Triton DF 12 increases the penetration. . Lascaux Hydroground 750 is suitable to consolidate very fine hair cracks and smaller gaps. Larger gaps can be filled out with other acrylic dispersions with large particle size (0.1 - 0.2 µ), such as Plextol D 498, Plextol B 500, Lascaux Acrylic glue 498 HV or Lascaux Acrylic glue 498-20 X. It is often recommended to stabilisize and impregnate the canvas by soaking the backside of the picture with a diluted solution (approx. 1:5). Like all acrylic dispersions, Lascaux Hydroground 750 is not water soluble after drying. It is however reversible in acetone, alcohol and aromatic solvents such as toluene and xylene. For this reason, Lascaux Hydroground is not very suitable for fresco, mineral and distemper paints. Polyamide Textile Welding Powder No. 5065 is a thermoplastic resin (Nylon 12) with a melting point of 90° C and is used as a hot-melt adhesive for textiles and leather. In conservation it is widely used for tear-mending of paintings on canvas. The tensile strength is sufficient in most cases. lf higher tensile strength is required, type no. 256, which has a melting point of 108° C, can be used. Application Polyamide Textile Welding Powder is a hot-melt adhesive. The easiest way of application is to stick a hot soldering needle into the powder and then apply the melted polyamide. Another method consists of melting the polyamide powder with an iron between two sheets of Hostaphan film, in order to obtain a coat of approx. 1 - 2 mm thickness. After cooling, the polyamide coat is cut in very thin strips. These strips are then used together with the soldering needle to weld the threads. Size Plastic jars of 50 g Plastic bottles of 250 and 500 g 7054.02 - 99 Base Butyl methacrylate At 40% solids in Special Boiling Point Spirit 100/140 Properties Pure, soft, thermoplastic acrylic resin, lightproof and ageresistant. Glass transition temperature (Tg) approx. 34° C Solubility Soluble in White Spirit 16/18, Thinner X, Toluene, Acetone, Methoxypropanol. Partially soluble in Ethanol, Isopropanol. Uses For conservation and consolidation of paint layers, lining of fine textiles, as well as a varnish. Application For conservation and consolidation of paint and ground layers on paintings on canvas, a 5-10% solution (1:4 to 1:9 in White Spirit 16/18) is used. After drying of the resin, the painting can be flattened under light pressure and heat (approx. 40° C). Excess resin is removed afterwards with White Spirit. When used highly diluted, this resin does not alter matt paint layers. For consolidation of chalking paint layers on mural paintings (distemper, casein or fresco painting), a solution of 3-5% can be applied to the required degree of saturation. Excess resin is to be removed with White Spirit. Lascaux Acrylic Resin P 550-40% gloss is also suitable as an adhesive for lining fine textiles. A 10% solution in White Spirit is either sprayed onto the lining fabric or onto both sides of an intermediate support. After drying of the resin, proceed with the lining at approx. 45° C and under light pressure. Lascaux Acrylic Resin P 550-40% gloss can also be used as a varnish, although Lascaux Acrylic Resin 550/675 is preferable, having a slightly higher Tg of 40° C and better scratch resistance. Size Plastic jars in 1 lt Plastic cans in 5 lt Literature A. Ketnath: Die Verwendung von Acrylharzen und des Niederdrucktisches zur Konservierung von Gemälden auf Leinwand (Maltechnik-Restauro 1984/4) V.R. Mehra: Cold lining and its scope (ICOM Copenhagen 1984) 7100.02 - 2000 Base Ethylmethacrylate At 33% solids in Ethanol: Methoxypropanol 7:1 Properties Thermoplastic acrylic resin, middle hard polymer, colourless, lightfast and age resistant. Glass transition temperature (Tg) approx. 85° C Solubility Permanently soluble in alcohols, esters, aromatics; insoluble in aliphatic hydrocarbons such as White Spirit. Uses For hard, well adherent coatings on paper, cardboard, wood, plaster, concrete, ceramics and glass, on plastic materials and foils. As fixative for delicate drawings with charcoal, pencil, pastel etc. As protective varnish on art prints, posters, photos etc. Application For coatings, Lascaux Acrylic Resin 742-33% is diluted as required (e.g. with Ethanol or Isopropanol with approx. 10% butylglycol (Methoxypropanol PM). As fixative, Lascaux Acrylic Resin 742-33% has to be diluted to max. 5% solids. Flattening painted warped wood panels: Traversing holes and cracks in the painted wood must first be covered with wax. Dilute the acrylic resin 742-33% to approx. 10% solids with Ethanol (industrial spirit) or Isopropanol (which evaporates three times slower than spirit). Impregnate the wood saturation and cover with a sheet of Melinex (Hostaphan) until superficially dry. Repeat this process until the desired effect appears. In extreme cases, this treatment has to be repeated after a few days. Let the wood dry well. Depending on the desired degree of consolidation, the solid matter of the resin solution can be increased for subsequent impregnations. lf the effect is too strong (so that the wood becomes concave), a part of the resin can be washed out from the reverse side. Size Plastic bottles in 1 lt Plastic cans in 5 lt 7100.02 - 2000 Polyamide Textile Welding Powder No. 5065 and No. 256 Lascaux Acrylic Resin P 550-40% gloss Lascaux Acrylic Resin 742-33% Base Butyl methacrylate / i-butyl methacrylate At 40% solids in White Spirit 16/18 Properties Pure thermoplastic resin, mixture of Plexisol P 550 and Plexigum 675, lightfast and age resistant. Glass transition temperature (Tg) approx. 40° C Solubility Soluble in White Spirit 16/18, Thinner X, Toluene, Acetone. Partially soluble in Ethanol, Isopropanol. Uses For the conservation and consolidation of ground and paint layers of paintings on canvas and mural paintings. For the treatment of porous materials, such as wood, gypsum, etc. As a varnish on oil and acrylic paintings. Lascaux Acrylic Resin 550/675 is slightly harder than Lascaux Acrylic Resin P 550-40 TB, i.e. a higher Tg, and therefore better suited as a final varnish. The Tg of 40° C is equal to the one of Paraloid B 72 and stands for a better scratch resistance. Application For the conservation and consolidation of paint and ground layers on paintings on canvas, a 5-10% solution (1:4 to 1:9 in White Spirit 16/18) is used. Excess resin is to be removed after drying of the resin. When highly diluted, Lascaux Acrylic Resin 550/675 does not alter mat paint layers. For consolidation of chalking paint layers on mural-paintings (distemper, casein or fresco painting), a solution of 3-5% can be applied up to the required degree of saturation. Remove excess resin with White Spirit. The same resin is also suitable as a varnish (also mixed with Lascaux Acrylic Varnish 550/675 matt). A 10% solution in White Spirit is either sprayed or applied with a brush. lf highly diluted, the Lascaux Acrylic Resin 550/675 tends to deposit after a while. This can be avoided by adding a few drops of Thinner X or Toluene. More stable solutions can be achieved by diluting the resin in White Spirit 35/38 (approx. 35% aromatic content). One should note that the use of solvents with higher aromatie content will lower the viscosity and therefore enhance the capacity of penetration. Size Tin bottles in 1 lt Cans in 5 lt 7101.02 - 99 Base Butyl methacrylate / i-butyl methacrylate, flatted with pyrogene silica At 32% solids in White Spirit 16/18 Properties Pure thermoplastic acrylic resin, mixture of Plexisol P 550 and Plexigum 675 with pyrogene silica. Solubility Soluble in White Spirit 16/18, Toluene, Thinner X, Acetone. Partially soluble in Ethanol, Isopropanol. Glass transition temperature (Tg) approx. 40° C Uses For light proof and age resistant matt varnishes on oil and acrylic paintings, temperand gouache paintings, reproprints, etc. Application For the Lascaux Acrylic Varnish 550/675 matt spray applications are recommended. Especially on large surfaces and where a deep matt finish is required, this varnish can only be successfully applied by means of a sTphrea yv agrunnis. h solution for spraying should not exceed 10- 12% solids in White Spirit 16/18, depending on the type of spray equipment. For deep matt varnishes, the Lascaux Acrylic Varnish 550/675 matt is used alone. Care should be taken that the support is non absorbant when spraying deep mat varnishes. Otherwise the matting agent might be filtered out onto the support. Wherever necessary, a first coating of Lascaux Acrylic Resin 550/675, prior to the matt varnish, is applied. All intermediate grades of low gloss can be achieved by mixing Lascaux Acrylic Resin 550/675 and Lascaux Acrylic Varnish 550/675 matt. Spray application should be carried out in several layers and not too wet, until an even low gloss is obtained. Since the matting agent shows a tendency to deposit, only as much varnish should be diluted as can be worked up. Brush applications are possible on small paintings and objects only. In this case, solutions of 15-20% solids in mineral spirits with higher boiling point are recommended. Size Tin bottles in 1 lt Cans in 5 lt 7101.02 - 99 Base Solvent-containing acrylic copolymer of butyl methacrylate and methyl methacrylate. Gloss: 39% solution in Thinner X with 3% BBP Matt: 35% solution in Thinner X with 3.5% BBP benzyl butyl methacrylate; contains pure pyrogenic silicic acid as matting agent. Properties Thermoplastic acrylic resin. High transparency, good lightfastness, block- and weather resistance, resistant to chemicals. Solubility Permanently soluble in esters, ketones, aromatic compounds, glycol ethers, glycol ether acetates, chlorinated hydrocarbons, as well as in commercially available synthetic resin and nitro thinners. Insoluble, but can be mixed with benzene hydrocarbons and alcohols. Applications For colourless, lightfast, weather and age resistant nonsaponifying protective coatings on virtually any surface such as stone, sandstone, plaster, concrete, wood, aluminium, copper, brass, chrome, etc. For sealing murals, panel paintings, sculptures, etc., as a final varnish on acrylic, tempera, mineral paints, frescoes, as well as on completely dry oil paintings, and as a fixative for delicate charcoal, pastel and pencil drawings. Also suitable for use as a deep sealer to consolidate old paint layers, for restoration and conservation work, for gluing and as a binder for benzene-resistant retouching work. Use a) Coating and varnish: Like all synthetic resins, Lascaux Acrylic Glaze can only be applied with a low solids content. As the dry layer is dissolved by the next coat, the varnish should be brushed onto small works; as a rule, it is advisable to use a spray gun. This applies particularly to varnishes on acrylic paintings, which may be dissolved by the solvents in the glaze. The glaze should therefore not be sprayed on too wet, to avoid lifting the acrylic colours. Dilute the glaze with Lascaux Thinner A in a ratio of 1:1 to 1:3 for brush application, and with Lascaux Thinner X 1:3 to 1:5 for spraying. Lascaux Acrylic Glaze 1 gloss and 2 matt can be mixed according to the degree of gloss required. The glaze can be repeated when the previous coat is dry, i.e. in 10 to 30 minutes according to the ambient temperature, until the required satination level or other desired effects are achieved. For ceramic glaze type effects, Lascaux Acrylic Glaze 1 gloss can also be used undiluted on paintings and objects or poured onto lying objects and dispersed quickly with a spatula or brush. The application can be repeated at approximately hourly intervals in as many layers as required. When using the product on mounted canvas, it should be noted that elasticity and flexability are reduced at lower temperatures and that stress cracks can occur. As a result, this technique yields best results on fairly large works with rigid supports such as paintings on fibreboard or chipboard. b) Restoration work To consolidate old paintings like murals and frescoes, Lascaux Acrylic Glaze should be diluted to a nonsolid content of not more than 5%, i.e. 7 parts thinner to 1 part Acrylic Glaze. Lascaux Thinner A (boiling point 160190 °C = 320374 °F) is recommended as a slow thinner, and Lascaux Thinner X or a mixture of the two at low temperatures. For impregnations, make sure that the absorbent surfaces are thoroughly saturated wet into wet in order to avoid premature closure of the surface. Especially at low temperatures, the full effect is only achieved when the solvent is completely evaporated. This applies particularly to old porous plaster surfaces. As a rule, Lascaux Thinner X is used. Any resin residues can be removed with thinner when drying is complete. For gluing, Lascaux Acrylic Resin 550/675-40% gloss Lascaux Acrylic Resin 550/675-32% matt Lascaux Acrylic Glaze reducing surfaces irregularities, etc. the strong bonding power of Lascaux Acrylic Glaze as well as its thermoplasticity (when used with a hot-air gun, for example) are highly advantageous. When consolidation and retouching work is complete (Lascaux acrylic paints are particularly suitable for retouching murals and frescoes) the entire surface can be sprayed with Lascaux Acrylic Glaze 2 matt or semigloss in the standard dilution until a uniform satination is obtained. c) Fixing Lascaux Acrylic Glaze 1 gloss and 2 matt are ideal fixatives for delicate charcoal, pastel and pencil drawings. For use as a fixative, dilute Lascaux Acryl Glaze until the non-solid component is about 2-4%. As a thinner, use with a 1:1 mix of Thinner X and Isopropanol (isopropyl alcohol); dilute Lascaux Acrylic Glaze in a ratio of 1:10 to 1:15 with this mixture and spray on not too wet with an extremely fine nozzle as required. The optimal binder concentration must be established by experimentation. Glaze 1 gloss often produces better results than Glaze 2 matt. When using Lascaux Acrylic Glaze 2 matt bear in mind that the matting agent has a tendency to settle, particularly when strongly diluted. The solutions must therefore always be stirred thoroughly. Size Tin bottles in 500 ml and 1 lt Cans in 5 lt Hazards Contains Thinner X. Flammable, irritant: avoid contact with the skin and eyes, do not inhale. Toxicity class 4. Read the labels and observe the necessary safety precautions. 7102.02 - 99 , These fluid mediums increase the transparency of the colours while increasing adhesion of strongly diluted colours. Use alone or mix into Lascaux Acrylic colours to impart gloss, satin or matte sheen to paint. Lascaux Mediums are transparent, flexible and with good adhesive properties. All Mediums are thinnable with water. Lascaux Mediums Composition Pure acrylic resin emulsion. Mediums 2 and 3 also contain silicic acid Properties lightfast and age resistant colourless Applications mix with acrylics to create glazes in various sheens mix with paints to increase transparency while extending volume use in collage for gluing lightweight materials colours can be mixed into the medium to slow down drying time Directions For glazing, the acrylic colours are either thinned with water or mixed with mediums. Diluted only with water, they can be used like watercolours; however, strong dilution lowers the binder concentration and reduces the brilliance of the colours. To maintain the original binder and brilliance level, the dilution should be made with Lascaux Medium (e.g. Medium diluted 1:10 with water). All Lascaux Mediums can be mixed together. The choice depends on the degree of gloss desired. Medium 2 matt and Medium 3 satinmatt can be adjusted with Medium 1 gloss to achieve specific results. Lascaux Mediums should not be used below the temperature of +8°C (+46°F). Medium 1 gloss dries to a waterproof, clear gloss film Lascaux Medium 1 gloss is added to acrylic colours in either diluted or undiluted form. Undiluted, it improves adhesion of the colours on smooth and only sligthly porous supports. Medium 1 gloss may be diluted with water in a ratio of up to 1:10 for use as a sealing coat on supports for exterior painting can be used as final gloss varnish for protecting artwork on flexible supports: use of Lascaux Medium 1 or 3 diluted with approx. 25 % water is recommended. The dry film will be waterproof, colourless and lightfast. Lascaux Medium does not dissolve dry acrylic paint films. Lascaux Mediums dry to a softer film than Lascaux Acrylic Transparent Varnish and are therefore specially recommended for protecting works on flexible supports (canvas, textiles) Medium 2 matt dries to a waterproof matt film modifies the gloss of Lascaux acrylic colours due to its relatively large particle size, this medium is not suitable as a colourless matt varnish: the coarsegrained dry surface is not scratch-resistant, and the colour appears duller ideal for glazes on concrete, and can be tinted with acrylic colours as desired may be used alone as colourless sizing or primer for canvas and paper Medium 3 satinmatt dries to a waterproof transparent, satin gloss film when added to Lascaux Artists Acrylic Colour will not change sheen of paint can be used as final satin gloss varnish for protecting artwork on flexible supports Health and Safety Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. Medium 1 CH-BAG T no. 33689, Medium 2 CHBAG T no. 33692, Medium 3 CH-BAG T no. 87832. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes 85 ml, 250 ml and 1 litre bottles, 5 litre plastic bucket. Lascaux Medium 1 / 2 / 3 Lascaux Aquacryl Medium Composition Pure acrylic resin dispersion Properties dries to a matt transparent film remains water-resoluble once dry lightfast and age resistant Application Medium for Aquacryl Colours Medium for Sirius Watercolours or Gouache Directions Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. 52307.02 ­ 04 For glazing, the colours are either thinned with water or mixed with mediums. Diluted only with water, they can be used like watercolours; however, strong dilution lowers the binder concentration and reduces the brilliance of the colours. To maintain the original binder and brilliance level, the dilution should be made with Lascaux Aquacryl Medium (e.g. Medium diluted 1:10 with water). The addition of the Medium will not change the resolubility of the colours nor the matt finish inherent of Sirius, Aquacryl and Gouache colours. If a glossier finish is desired, Resoluble Acrylic Medium 1 gloss can be used instead. Health and Safety Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 81445. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes 85 ml, 250 ml and 1 litre bottles. Lascaux Sirius Acrylic Medium matt Composition Pure acrylic resin dispersion Properties thinnable with water lightfast and age resistant waterproof once dry dries to a deep matt film Application created as a Medium for Sirius Acrylics, it is also compatible to be used as a deep matt Medium for other Lascaux Acrylics the most matt of all Lascaux Mediums Directions For glazing, the colours are either thinned with water or mixed with Sirius Acrylic Medium. With strong dilutions the addition of the Medium will increase the binder concentration and thus maintain the brilliance of the colours. To maintain the original binder and brilliance level, the dilution should be made with Lascaux Sirius Acrylic Medium (e.g. Medium diluted 1:10 with water). This will also increase film resistance which can be a desired quality when doing many subsequent layers in a short amount of time. The addition of the Medium will not change the deep matt finish inherent of Sirius Acrylics. When added to other acrylics with a glossier sheen, the addition of Sirius Acrylic Medium will yield a matter sheen. Since the Medium is as matt as the Sirius acrylics it is also not very scratch resistent. Therefore it is not recommended as final varnish. Health and Safety Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CHBAG T no. 95134. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes 85 ml, 250 ml and 1 litre bottles. , These fluid mediums increase the transparency of the colours while increasing adhesion of strongly diluted colours. Use alone or mix into Lascaux Acrylic colours to impart gloss, satin or matte sheen to paint. Lascaux Mediums are transparent, flexible and with good adhesive properties. All Mediums are thinnable with water. Lascaux Mediums Composition Pure acrylic resin emulsion. Mediums 2 and 3 also contain silicic acid Properties lightfast and age resistant colourless Applications mix with acrylics to create glazes in various sheens mix with paints to increase transparency while extending volume use in collage for gluing lightweight materials colours can be mixed into the medium to slow down drying time Directions For glazing, the acrylic colours are either thinned with water or mixed with mediums. Diluted only with water, they can be used like watercolours; however, strong dilution lowers the binder concentration and reduces the brilliance of the colours. To maintain the original binder and brilliance level, the dilution should be made with Lascaux Medium (e.g. Medium diluted 1:10 with water). All Lascaux Mediums can be mixed together. The choice depends on the degree of gloss desired. Medium 2 matt and Medium 3 satinmatt can be adjusted with Medium 1 gloss to achieve specific results. Lascaux Mediums should not be used below the temperature of +8°C (+46°F). Medium 1 gloss dries to a waterproof, clear gloss film Lascaux Medium 1 gloss is added to acrylic colours in either diluted or undiluted form. Undiluted, it improves adhesion of the colours on smooth and only sligthly porous supports. Medium 1 gloss may be diluted with water in a ratio of up to 1:10 for use as a sealing coat on supports for exterior painting can be used as final gloss varnish for protecting artwork on flexible supports: use of Lascaux Medium 1 or 3 diluted with approx. 25 % water is recommended. The dry film will be waterproof, colourless and lightfast. Lascaux Medium does not dissolve dry acrylic paint films. Lascaux Mediums dry to a softer film than Lascaux Acrylic Transparent Varnish and are therefore specially recommended for protecting works on flexible supports (canvas, textiles) Medium 2 matt dries to a waterproof matt film modifies the gloss of Lascaux acrylic colours due to its relatively large particle size, this medium is not suitable as a colourless matt varnish: the coarsegrained dry surface is not scratch-resistant, and the colour appears duller ideal for glazes on concrete, and can be tinted with acrylic colours as desired may be used alone as colourless sizing or primer for canvas and paper Medium 3 satinmatt dries to a waterproof transparent, satin gloss film when added to Lascaux Artists Acrylic Colour will not change sheen of paint can be used as final satin gloss varnish for protecting artwork on flexible supports Health and Safety Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. Medium 1 CH-BAG T no. 33689, Medium 2 CHBAG T no. 33692, Medium 3 CH-BAG T no. 87832. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes 85 ml, 250 ml and 1 litre bottles, 5 litre plastic bucket. Lascaux Medium 1 / 2 / 3 Lascaux Aquacryl Medium Composition Pure acrylic resin dispersion Properties dries to a matt transparent film remains water-resoluble once dry lightfast and age resistant Application Medium for Aquacryl Colours Medium for Sirius Watercolours or Gouache Directions Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. 52307.02 ­ 04 For glazing, the colours are either thinned with water or mixed with mediums. Diluted only with water, they can be used like watercolours; however, strong dilution lowers the binder concentration and reduces the brilliance of the colours. To maintain the original binder and brilliance level, the dilution should be made with Lascaux Aquacryl Medium (e.g. Medium diluted 1:10 with water). The addition of the Medium will not change the resolubility of the colours nor the matt finish inherent of Sirius, Aquacryl and Gouache colours. If a glossier finish is desired, Resoluble Acrylic Medium 1 gloss can be used instead. Health and Safety Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 81445. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes 85 ml, 250 ml and 1 litre bottles. Lascaux Sirius Acrylic Medium matt Composition Pure acrylic resin dispersion Properties thinnable with water lightfast and age resistant waterproof once dry dries to a deep matt film Application created as a Medium for Sirius Acrylics, it is also compatible to be used as a deep matt Medium for other Lascaux Acrylics the most matt of all Lascaux Mediums Directions For glazing, the colours are either thinned with water or mixed with Sirius Acrylic Medium. With strong dilutions the addition of the Medium will increase the binder concentration and thus maintain the brilliance of the colours. To maintain the original binder and brilliance level, the dilution should be made with Lascaux Sirius Acrylic Medium (e.g. Medium diluted 1:10 with water). This will also increase film resistance which can be a desired quality when doing many subsequent layers in a short amount of time. The addition of the Medium will not change the deep matt finish inherent of Sirius Acrylics. When added to other acrylics with a glossier sheen, the addition of Sirius Acrylic Medium will yield a matter sheen. Since the Medium is as matt as the Sirius acrylics it is also not very scratch resistent. Therefore it is not recommended as final varnish. Health and Safety Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH- BAG T no. 95134. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes 85 ml, 250 ml and 1 litre bottles. , thinnable with water adding Lascaux Retarder extends the relatively short drying time of acrylic colours on nonporous supports and keeps paint film open for longer reduces the evaporation rate of the water and enhances the reemulsifying capacity of the paint, i.e. dry paint film containing the addition of Lascaux Retarder does not alter the hue of the colour Applications Retarder can be redissolved within approximately 1 hour of drying by applying water or fresh colour the re-dissolvability time depends on individual drying factors (ambient temperature, humidity of the air, etc.) not recommended for use on porous supports, nor for exterior applications Directions The Retarder can be added to original colours in a proportion of 10 to 30%, either undiluted or diluted with water as desired (up to 1 part Retarder to 10 parts water). Because of the slow evaporation the complete drying time is greatly extended especially if there are several layers. The paint may stay soft and susceptible to water for a considerable time. The use of Retarder is therefore not recommended for outside work, since the longer drying time increases the risk of swelling through contact with water (e.g. rain). Notes Lascaux Retarder will keep indefinitely. However, it should not be exposed to direct sunlight as this may lead to a slight darkening of the product. Lascaux Retarder is generally regarded as physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87837. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes bottles of 85 ml, 250 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt Composition Mixture of water and propanediol with acrylic polymer Properties higher viscosity version of the Retarder which added to acrylics extends drying for a very long time, up to three times as long as the regular Retarder will change the viscosity of Lascaux Artist Acrylics only slightly adding Lascaux Retarder extends the relatively short drying time of acrylic colours on nonporous supports and keeps paint film open longer: up to a couple of hours reduces the evaporation rate of the water and enhances the reemulsifying capacity of the paint, i.e. dry paint film containing the addition of Lascaux Ultra Retarder does not alter the hue of the colour Applications, Directions and Notes Same as Retarder. Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 86727. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes bottles of 85 ml, 250 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt Lascaux Retarder Composition Mixture of water and propanediol with acrylic polymer Properties Lascaux Ultra Retarder Lascaux Thickener Base Acrylic polymer in water Properties Lascaux Thickener alters the consistency of highly diluted acrylic colours. It does not act as a binder. Lascaux Thickener stores up the water in the paint, thereby increasing the open time of the film (delayed drying). Applications is added undiluted, i.e. straight from the bottle, without altering the depth of colour or surface texture of the painting. is not suitable for creating textures and impastos. For this purpose Lascaux Impasto Gel should be used. the additional of Lascaux Thickener will not alter the intensity and sheen of a hue. Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. 52309.02 ­ 04 Directions The quantity of thickener added should be approx. 30% for interior and approx. 3% for exterior application. Amounts exceeding these will impair the waterresistance of the acrylics. Always try out the product first, as the effect may vary according to the support. A standard solution is advisable, depending on the painting technique. The Thickener is diluted with water in a ratio ranging from 1:1 to 1:10 and the resulting mixture is then added to the colours. The consistency of the diluted paint can thus be adjusted exactly as required, making it easy to work with the brush. Thickening is only effective while the paint is wet, in other words it is a pseudothickening effect. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T 87836. Giftklassenfrei. USA: conforms to ASTM D 4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes bottles of 85 ml, 250 ml, 1 lt and 5 lt plastic buckets used to obtain a matt effect with acrylic paints and mediums. It contains no binders. dries to a matt, water-resoluble film lightfast and age resistand Applications adding Lascaux Matting Agent gives acrylics a matt appearance similar to that of gouache or tempera colours likewise, acrylic colours can be prepared for supplementing or retouching lime and casein paintings at any stage the Matting Agent is only suitable for use with waterbased systems and for interior applications Directions Slowly add 20-30% Matting Agent to the relevant products, stirring all the time. Depending on the amount of the agent added, a certain loss of transparency is unavoidable. Higher proportions of Matting Agent will proportionaly reduce the binder content thereby diminishing the waterproofness and scratch resistance of the paint. The Matting Agent should therefore only be used for interior work. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87835. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes bottles of 85 ml, 250 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt , Composition Pure acrylic resin dispersion Properties water-thinnable dries to waterproof and clear film of superior transparency excellent adhesion, abrasion resistance and hardness lightfast and age resistant Applications Various applications on stable surfaces: protective varnish for acrylic paintings protective varnish for digital print painting medium for acrylic systems increases the hardness of Lascaux Artist and Studio artists acryl colours coating of wood, plywood and hardboard transparent wood varnish for interiors Directions Protective varnish for acrylic paintings: Provides excellent protection against weathering, dirt and mechanical damage. For use as a final varnish on painted objects, dilute Lascaux Acrylic Transparent Varnish with about 25% of water and apply by spray gun Lascaux Matting Agent Composition Dispersed pyrogenic silicia with acrylic polymer Properties Lascaux Acrylic Transparent Varnish 1 gloss, 2 matt and 3 semigloss or soft brush. Leave to dry for 4 - 6 hours, then spray or brush on a second coat. The 1, 2 and 3 varieties can be mixed, allowing you to adjust the degree of gloss as desired. A final coat helps to bring out the intensity of the colours. Transparent Varnish 3 increases the resistance without altering the sheen of Lascaux acrylic colours. Protective varnish for digital print. For best application and to obtain an even coat the varnish is sprayed on. It can also be rolled, whereby attention has to be paid to avoid film irritations like air podcets. Painting medium for acrylic systems: add as required. Increases the hardness of Lascaux Artist and Studio artists acryl colours. Mixed with Lascaux acrylic paints, the varnish provides improved grip and hardness and enhances the paints abrasion resistance. Add 2550% Lascaux Transparent Varnish to the paint. Coating of wood, plywood and hardboard (chipboard, etc.): Mix 1 part Lascaux Transparent Varnish with 1 to 3 part water. Apply one good coat to seal the surface. When the varnish is dry, carefully sand off the raised fibres. Transparent wood varnish for interiors: Mix 1 part Lascaux Transparent Varnish with 1 to 3 part water. Apply one good coat to seal the surface. When the varnish is dry, carefully sand off the raised fibres. Then coat the surface with a mixture of 4 parts Lascaux Transparent Varnish and 1 part water. Lascaux Transparent varnishes should not be used below the temperature of + 8°C (46° F). Coverage Approx 40 ­ 70 ml/m2 per coat, depending on the support and application Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. Acrylic Transparent Varnish 1gloss CH-BAG T no. 87839, Acrylic Transparent Varnish 2 matt and 3 semigloss CH-BAG T no. 87840. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 85 ml, 250 ml, 500 ml and 1 Lt plastic buckets of 5 Lt Lascaux Acrylic Tansparent Varnish 1-UV gloss and 2-UV matt Composition Pure acrylic resin dispersion with ultraviolet (UV) light stabilizers Properties water-thinnable clear protective varnish for optimizing colour stability and resistance to weathering in acrylic colours built-in UV protection stabilizes the system in the short-wave UV range lighfast, age resistant and waterproof Applications the lightfastness of the less-resistant yellow, red and yellow-green Lascaux Acrylic Studio Colours can be stabilized by applying a final protective coat of Lascaux Acrylic Transparent Varnish-UV for outside work suitable for use on Lascaux Studio Metallic acrylic colours 990, 991, 992, 993 and 994 in interiors. Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. 52313.02 ­ 04 Directions Preparation and use of Lascaux Acrylic Transparent Varnish-UV is the same as for the standard version, with the following reservations: At least two coats are always required, each diluted with about 25% of water, to guarantee the necessary UV absorption effect. Allow about 4 - 6 hours drying time between coats. Protection against UV rays is only achieved by applying Lascaux Acrylic Transparent Varnish-UV as the final stage. Mixing the product with the paints has no effect. Naturally, Lascaux Acrylic Transparent Varnish-UV can also be used for interior work but this is not strictly necessary. Lascaux Transparent varnishes UV should not be used below the temperature of + 8°C (46° F). Coverage Approx 40 ­ 70 ml/m2 per coat, depending on the support and application Notes Acrylic Transparent Varnish 1-UV gloss and 2-UV matt contain UV absorbers that confer stability against UV rays. Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87841. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 85 ml, 250 ml, 500 ml and 1 Lt buckets of 5 Lt (solvent based) Composition Pure acrylic resin in organic solvents Properties extremely lightfast and age resistant non-matt permits invisible fixing on absorbent supports (paper, cardboard, etc.) a silky-matt to a slightly glossy varnish can be obtained on non-absorbent substrates (prints, photographs, acrylic colours and oil paintings it is non-yellowing does not change the hue of colours upon drying Applications a multi-purpose fixative which seals or fixes almost any product on almost any surface for invisible fixing of drawings in pencil, charcoal, pastel and way crayons, particularly on delicate paper can be applied as a fixative or a waterproof sealing coat to water-colours, India ink or tempera works sealing with Lascaux Fixativ makes photographs, photostats, art prints, lithographs, proofs, press-on lettering and gold leaf scratch proof suitable as a final varnish for acrylic colours and thoroughly dried out oil paintings, etc. whose high quality has been tried and tested in many fields including art teaching, graphic and fine art, printing, bookbinding and architectural draftsmanship Directions Lascaux Fixativ is applied in a thin, even film by spraying from a distance of approx. 30 cm in a circular movement. For use on delicate drawing paper, the distance should be increased and care taken that the paper does not become soaked through. The spraying process can be repeated until the desired result is obtained. As a varnish for acrylic paintings, Lascaux Fixativ can be applied in any number of layers (very important in attaining an even glaze and degree of gloss). Notes Lascaux Fixativ contains organic solvents. It is labeled with the symbols F+ - Extremely flammable and Xi Irritant. Do not breathe spray and vapor. Use only in well ventilated areas. Keep from heat and direct sunlight. Keep away from sources of ignition. Do not smoke. Keep out of reach of children. Spray CH-BAG T no. 104483. Liquid CH-BAG T no. 33695. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Sizes Spray cans containing 300 ml (12,5 fl. ounces, 217 g) cardboard boxes of 12 spray cans containing 300 ml, 1 litre and 5 litre cans (for use with spray gun). , Composition Finely dispersed, aqueous dispersion of an acrylic copolymer Properties · thinnable with water · dries to a clear and flexible film · light and age resistant · excellent penetrating power · MFT (Minimum filmformation temperatur): approx. 4°C · pH approx. 8.5 · soluble in esters, aromatics, acetone, ethyl methyl ketone Applications The Medium for Consolidation has been developped in cooperation with the Swedish National Heritage Board for the consolidation of paintlayers in medieval polychromy on wood. The Medium for Consolidation has excellent penetrating power due to is low viscosity. This allows for the safe and efficient consolidation of loose and chalking paint layers, even on water sensitve surfaces such as gilding or thin layers of distemper. These can be consolidated without swelling or spotting on wooden or textile supports. The concentration ot the medium can be adjusted by addition of distilled water. Prior to application of consolidant white spirit can be used as wetting agent. Lascaux Fixativ Medium for Consolidation Excess medium of consolidation can be removed completely with aceton or yxlol after a drying time of approx. 24 hours. The Medium for Consolidation has been succesfully used on various objects in numerous swedish restoration studios. Note Undesired sediments which might appear during storage, can be strained with a filter before application. Lascaux Medium for Consolidation Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. The preparation has been assessed following the conventional method of Dangerous Preparations Directive 1999/45/EC and classified as `not marking requiring. In accordance with the Swiss poison regulation the product is classified as `poison class-free. BAG T Nr. 616200 Sizes bottles of 500 ml and 1 Lt Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and is based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. Lascaux Colours & Restauro, Barbara Diethelm AG, Zürichstrasse 42, CH-8306 Brüttisellen Telefon +41 1 807 41 41, Fax +41 1 807 41 40, info@lascaux.ch, www.lascaux.ch A differentiated and comprehensive assortment of 12 opaque, ready-to-use modelling pastes available in a variety of textures: Modelling Paste A Grain A = smooth Colours: Natural = Neutral Black Earth = black Mineral Grey = Grey Modelling Paste B Grain B = coarse Colours: Natural = Neutral Black Earth = black Mineral Grey = Grey Modelling Paste C Grain C = extra coarse Colours: Natural = Neutral Black Earth = black Mineral Grey = Grey Structura Colours: White = White Black Earth = black Mineral Grey = Grey Lascaux Modelling Pastes Lascaux Modelling Paste A, B, C Composition Thickened pure acrylic resin dispersion with high-grade calcite filler, finely ground. Modelling pastes B and C contain quartz sand additionaly. Properties flexible, elastic hard have excellent adhesion properties do not crack in thicker layers are waterproof once dry and can be over painted Modelling Paste A: dry to a smooth surface Modelling Paste B: dry to a rough surface Modelling Paste C: dry to a very rough surface Applications relief-type applications for impasto painting: gives paint more body and extends paint volume use in collage and mosaics for imbedding materials for use in texturing grounds (fresco like) or substrates restoration work Directions Modelling Pastes are used undiluted in any final layer thickness. However, the paste should never be applied in layers of more than 1 cm (2/5) at a time in order to keep drying times reasonably short. When completely dry, layers can be covered with more paste or painted with acrylics as desired. A certain amount of shrinkage takes place due to evaporation as the paste dries, but there is no crack formation. Modelling Pastes can also be added to Lascaux acrylic paints in any ratio for impasto painting. When mixing colours with the various Natural Modelling Pastes, colours will hardly be altered. The paste gives a slight body to transparent washes. The strongest modelling effect is obtained by applying the paste unmixed and overpainting with Lascaux acylic colours when dry. Fabric, stones, wood, bits of metal and other materials can be embedded in the paste for collages. The powerful grip of the acrylic base provides an excellent anchorage. In restoration work, Modelling Pastes can be used to supplement impasto, relief, fresco plaster or for stopping cracks. Modelling Pastes B and C are suitable for fresco-type priming on virtually all supports. Mixed with Lascaux Primer, it gives a fine grainy surface that is easy to paint. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 33690. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 250 ml, 500 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt a fine, granular modelling paste extremely light weight age and light resistant elastic hard, can be sanded has very good adhesion Applications to texture painting grounds to build surface dimension the light weight makes Structura ideal for the use in large works for collages Directions As a painting ground Structura can be applied, directly or diluted with water, in several layers; also in mixtures with Lascaux Primer, Gesso or Studio White, depending on the desired absorption and texture. Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. 52306.02 ­ 04 Supports which are very absorbent should first be impregnated; with Lascaux Structura® Composition Pure acrylic resin dispersion with modified quartz filler Properties Lascaux Medium 1, Acryl Transparent Varnish 1 gloss or Hydro-Sealer (approx. diluted 1:4 with water). Heavy impastos should be built in several layers to reduce the drying time. Structura Natural can be mixed with all Lascaux colours; due to its minimal tinting strength the hues will hardly be altered. Thanks to the fine texture the intensity of the colours will be enhanced. This is especially apparent in mixtures with Lascaux Aquacryl colours, as well as with glazes on Structura grounds. Finished works can be varnished for protection with Lascaux Transparent Varnish. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 82572. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 250 ml, 500 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt For the best treatment of varied surface preparations we offer compatible primers and gesso. A comprehensive variety suitable for all types of substrates, including paper, textiles, wood, etc. For both interior and exterior use. Composition Pure acrylic resin dispersion with rutile titanium dioxide and mineral based extenders Properties results in a matt, pure white surface elastic lightfast and age resistant rapid drying excellent adhesion Applications priming coat for tempera, acrylic and oil painting suitable for almost every support like paper, cardboard, canvas, textiles, wood, fibreboards, concrete, fibre cement and plastic materials Coverage Approx. 50-100 ml/m2 per coat, depending on the support and Lascaux acrylic primers Lascaux Primer application Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 33696. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 500 ml and 1 lt; plastic buckets of 5 lt Composition Pure acrylic resin dispersion with rutile titanium dioxide and mineral based extenders Properties pure white matt, with a good tooth elastic lightfast and age resistant rapid drying excellent adhesion Applications a semi-absorbent primer for canvas, qualified for oil-, acrylic, water- and tempera painting, especially for glazing technique it is a more absorbent variant of Lascaux Primer Directions for Lascaux Primer and Gesso Textiles like painting canvas, cotton, jute, etc. should be sized with Lascaux Acrylic Sizing. On sized textiles Lascaux Primer or Gesso is applied slightly diluted to improve the brushability. On unsized textiles, Lascaux Gesso should be diluted 1:1 with water for the first coat. After approx. 4 - 6 hours (according to the temperature) a second coat may be applied, if desired with diluted Primer. Between the two coatings, uneven fibres and knots can be flattened with a fine abrasive paper. On absorbent supports like paper, cardboard, fibreboard etc., Lascaux Primer or Gesso is applied diluted with 10 - 15% of water, as required. On wood or concrete, a preliminary impregnation with Lascaux Hydro Sealer, diluted 1:4 with water, is recommended. For the following coat of Lascaux Primer or Gesso, dilute with 25% of water. Lascaux Gesso should not be used below the temperature of +8°C (+46°F). Lascaux Primer or Gesso can be tinted with Lascaux Acrylic Colours. Coated fabrics can be rolled. Coverage Approx. 50-100 ml/m2 per coat, depending on the support and application Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87830. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 500 ml and 1 lt; plastic buckets of 5 lt Lascaux Gesso Lascaux Uni-Primer Composition Pure acrylic resin dispersion with rutile titanium dioxide and mineral based extenders Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is a lways found on our website. 52305.02 ­ 04 Properties results in a white non-absorbent surface elastic lightfast and age resistant rapid drying Applications white primer and grip coat for rigid, non-absorbent supports, especially fibre cement, iron and nonferrous metals (aluminium, brass, cooper, zinc) which are not too mechanically stressed, polyester, acrylic glass, glass for absorbent supports in the exterior (murals) Directions Ferrous metals should be completely free of oxide, dust and grease and should be initially treated with an expert rust protective priming. On an absorbent support, Uni-Primer can be applied with a brush or roller (a initial sizing with Lascaux Hydro Sealer is recommended). On non-absorbent supports a spray gun can be used for application as well. The first application should be diluted with approx.10-30 % water, depending on the absorption of the support. Lascaux Uni Primer should not be used below the temperature of +8°C (+46°F). Coverage Approx. 50-100 ml/m2 per coat, depending on the support and application Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87831. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 500 ml and 1 lt; plastic buckets of 5 lt Composition Pure acrylic resin dispersion with porous mineral solids Properties fine toothed, buff-white yields a moderate to heavy tooth, depending on the application elastic lightfast and age resistant rapid drying good adhesion Applications a ground for pastel, charcoal and watercolour use on paper, canvas and wood Directions Lascaux Pastelground is applied undiluted or slightly diluted to improve the brushability, with a brush or roller. Textiles like painting canvas, cotton, jute, etc. should be sized with Lascaux Acrylic Sizing. On absorbent supports like paper, cardboard, fibreboard etc., Lascaux Pastelground is applied directly. On wood or concrete, a preliminary impregnation with Lascaux Hydro Sealer, diluted 1:4 with water, is recommended. Lascaux Pastelground can be tinted with Lascaux Acrylic Colours. Finished works can be protected with Lascaux Fixative. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87830. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes Jars of 250ml, 500 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt For the best treatment of varied surface preparations we offer compatible sizing. A comprehensive variety suitable for all types of substrates, including paper, textiles, wood, etc. For both interior and exterior use. ______________________________________________________________________________________________________ Lascaux Pastelground Lascaux acrylic sizing Lascaux Sizing Composition Pure acrylic resin dispersion stabilized with special protective colloids Properties · thinnable with water · flexible · colourless · lightfast and age resistant Applications · sealing with Lascaux Sizing increases the bonding of the following primer · minimizes the penetration of the priming and paint layers to the back of the canvas · makes the canvas impervious before applying primer Directions For best results, the canvas should be mounted taut on the stretcher bars. For use with a brush, dilute Lascaux Sizing with the same amount of water and apply evenly. Take care that it does not sink through the canvas. Lascaux Sizing may be applied undiluted with a palette knife. The canvas may sag when the Sizing is dry, even though it was stretched taut while drying. This depends on the weight and weave of the canvas. In such cases, it is best to re-stretch the canvas before priming it. Priming the canvas: when used on fibrous supports, the sizing should be left until it is completely dry and then rubbed down with very fine sandpaper or a pumice stone. Acrylic primers such as Lascaux Primer and Lascaux Gesso or Lascaux Structura are ideal for acrylic, oil and watercolour painting. These age-resistant products will not become brittle. They are applied evenly with a soft brush in several coats, thinned with about 10-30% water, or undiluted with a palette knife. Lascaux Sizing should not be used below the temperature of +8°C (+46°F). Coverage Approx. 80 ml/m2 per coat, depending on the support and application. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87828. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes bottles of 500 ml and 1 lt, plastic buckets of 5 lt Lascaux Hydro-Sealer Composition Extremely fine acrylic resin dispersion Properties · thinnable with water · flexible · colourless · lightfast and ageresistant · with excellent penetration · contains no solvents or softeners Applications · for sizing or preparing substrates ranging from moderately porous concrete to highly absorbent sand plaster before applying acrylic colours or dispersion paint. · to a limited extent, sizing with Hydro-Sealer can help to consolidate substrates such as gritty plasters. Special care should be taken where old, chalking off mineral or lime paint are involved. In such cases, it is best to try out the preparation first. · in restoration, Hydro-Sealer can also be used for consolidation of paint layers, above all of oil paintings. Directions The strengthening effect depends on the type of binder used in the substrate. Penetration power is also affected by the absorbency of the surface. Thinning: as an indicative value, mix about one part Hydro-Sealer with 4 parts water. The important thing is that the solution must soak into the substrate, without forming a closed film on the surface. Small amounts of Studio Colours (e.g. Lascaux Studio Acrylic Blue 944) can be added to the mixture to identify areas that have been primed. Disclaimer: The information provided above is given to the best of our knowledge and s based on our current research and experience. It does not absolve the artist from the responsibility of first testing the suitability of our products for the substrate and specific use conditions he or she has in mind. This technical sheet will become invalid with any revised edition. The latest update is always found on our website. 52304.02 ­ 04 For consolidated paint layers, above all of oil paintings, Lascaux Hydro-Sealer is diluted with water in a ratio of 1:1 to 1:4 depending on the desired adhesion and then soaked into the tears, cracks or cuppings. Excess amount of Lascaux Hydro-Sealer on the surface should be removed carefully before drying with a humid sponge and/or a cotton swab. Lascaux Hydro-Sealer should not be used below the temperature of +5°C (+41°F). Coverage Approx. 20-30 ml/m2 per coat depending on the support and application. Notes Physiologically and toxicologically safe in conventional usage. CH-BAG T no. 87829. Giftklassefrei. USA: conforms to ASTM D-4236. Non toxic. No health labeling required. Sizes bottles of 85 ml, 250 ml, 500 ml and 1lt, plastic buckets of 5     ");
array_files[47]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/adhesives.pdf","2011-12-12","72K","adhesives.pdf    ","","","ADHESIVES IN CONSERVATION There are many adhesives available to the working furniture Conservator/restorer today, some cure to an extremely hard and brittle material and some remain relatively flexible, some are reversible and some are not. The actual practicalities and necessary solvents mean that even some of the adhesives that are theoretically reversible are not actually practically reversible in the wider context of the overall wellbeing of the piece. The plethora of practical and ethical demands of the Conservation/restoration profession often means that the full range of adhesives available to us must be considered as possible practical solutions and as such their properties need to be examined. Using the information gathered in practical sessions of the Applied Science module, in which 6 of the most common adhesives were be compared for their respective properties and applications. Their practical usefulness to the Conservator will be assessed and the ethical and practical consequences of their use will also be scrutinised against the ethical overview that governs the decision making process. ADHESIVES TESTED REVERSING AGENTS SCOTCH GLUE CELLULOSE THINNERS P.V.A. METHYLATED SPIRITS CASCAMITE METHYL ACETATE ARALDITE NITRO-MORS(Di-chloromethane based stripper) EVO-STICK WHITE SPIRIT PARALOID B72 PARAFFIN ACETONE TURPENTINE CARBON TETRACHLORIDE HOT WATER THE PRINCIPLES OF THE ADHESIVE BOND 1/Properties of woods that affect adhesive bonding; Wood has a very complex structure, therefore gluing it can often pose some problems. Wood density is a major factor here, this varies from softwood to hardwood from heartwood to sapwood, and from species to species. A woods density will effect the amount of adhesive penetration. This mechanical interlocking of the adhesive and the surface structure of wood was once accepted to be the main mechanism of adhesion, it is now thought to be only a secondary factor. 2/The adhesive bond; Any discussion of adhesive properties must first address the basic question of why does glue stick? To answer this question we must consider the hypothetical bond discussed above and examine it at a molecular level. A Hypothetical bond; From this diagram it seems obvious that adhesion depends on the attractive nature of neighboring electrical forces. As the example on the previous page shows there are positive (+) and negative (-) charges on the surface of the substrate and also on the very outer surface of the adhesive. These positive and negative charges are created by the naturally occurring polarity of the molecules in the materials. Very much as is the case with magnets, opposite polarities attract each other, this attractive force is called adhesion. 3/Cohesion; For an adhesive bond to be strong this adhesion needs to be strong but also the actual adhesive must be strong as well. In other word it must also have similar internal bonds. Adhesives are nearly always polymers because polymer molecules are intrinsically large enough to have many positive and negative polarity sites for this self-attraction to be strong. PROPERTIES OF SOLVENTS USED IN REVERSIBILTY TESTS; 1/ CELLULOSE THINNERS HANDLING; Cellulose thinners are extremely volatile and have an extremely low surface tension causing the thinners to run very readily and much care is needed as such a solvent will attack a shellac or wax finish and dissolve it almost instantly. Eye protection is recommended. VOLATILITY; High VISCOSITY; Extremely low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Cellulose thinners are an extremely volatile organic solvent and subject to stringent C.O.S.H.H. regulations governing handling and respiratory protection for users. It must also be noted that this substance is highly flammable. Eye protection is recommended. TIME TO WORK; Due to the volatile nature of the solvent some gelling may be necessary to determine this fully ETHICAL IMPLICATIONS; As this solvent evaporates completely the ethical reversibility is not in question. 2/ METHYLATED SPIRITS HANDLING; Methylated spirits are also extremely volatile and have an extremely low surface tension causing the meths to run very readily and much care is needed as such a solvent will attack a shellac finish and dissolve it almost instantly. Eye protection is recommended. VOLATILITY; High VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Methylated spirits or I.M.S. is a volatile organic solvent and subject to stringent C.O.S.H.H. regulations governing handling and respiratory protection for users. Again it must be noted that this substance is highly flammable. Eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; As this solvent evaporates completely the ethical reversibility is not in question. TIME TO WORK; Due to the volatile nature of the solvent some gelling may be necessary to determine this fully 3/ METHYL ACETATE HANDLING; Methyl acetate is a volatile substance that needs to be handled with gloves, and much care is needed, as such a solvent will attack a shellac or wax finish readily. Eye protection is recommended. VOLATILITY; High VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Methyl acetate is a volatile solvent and subject to very stringent C.O.S.H.H. regulations governing handling and respiratory protection for users. Again it must be noted that this substance is highly flammable. Eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; As above TIME TO WORK; Due to the volatile nature of the solvent some gelling may be necessary to determine this fully. 4/ NITRO-MORS HANDLING; This sort of Di-chloromethane based stripper addresses the handling problems associated with the other previously mentioned solvents by using a gelling agent to decrease volatility and increase viscosity. There is always a necessity for the wearing of gloves and eye protection is recommended. VOLATILITY; Relatively Low VISCOSITY; High HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; These Di-chloromethane based strippers carry stern health and safety instructions on the tin and are also subject to very stringent C.O.S.H.H. regulations governing handling and respiratory protection for users. Again it must be noted that these substances are highly flammable. Eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; As previously mentioned these strippers can sometimes stain woods darker or bleach them lighter and this will need to be considered in the context of the overall restoration. TIME TO WORK; If poulticed the working time can be extended into hours with no re-application being necessary. 5/ WHITE SPIRIT HANDLING; White spirits need to be handled with gloves. Eye protection is recommended VOLATILITY; Medium VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; White spirits are highly flammable and skin contact an inhalation should be avoided, eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; Residue may cause ethical implications. TIME TO WORK; Due to the low viscosity of White spirit some gelling may be necessary to determine this fully. 6/ PARAFFIN HANDLING; Paraffin needs to be handled with gloves. Eye protection is recommended. VOLATILITY; High VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; As paraffin is a petro-chemical derivative it gives off dangerous evaporation products and as such is subject to the C.O.S.H.H. regulations. Eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; The use of such a chemical may pollute timbers adjacent to their target and this will need to be considered on an individual basis. TIME TO WORK; Due to the low viscosity of Paraffin some gelling may be necessary to determine this fully. 7/ ACETONE HANDLING; Acetone is a volatile substance that needs to be handled with gloves, and much care is needed, as such a solvent will attack a shellac or wax finish readily. Eye protection is recommended. VOLATILITY; High VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; As above, gloves and masks are mandatory and C.O.S.H.H. should be consulted before use. Eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; None as this solvent evaporates completely without leaving a residue. TIME TO WORK; Due to the volatile nature of the solvent some gelling may be necessary to determine this fully. 8/ TURPENTINE HANDLING; Turpentine needs to be handled with gloves, as skin contact is not recommended. Eye protection however is recommended. VOLATILITY; Medium VISCOSITY; Quite low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; As above the use of gloves is mandatory and eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; One must bear in mind that turpentine is in fact an extremely fine lubricant and as such any residual traces need to be considered in the context of the work being carried out. TIME TO WORK; Due to the low viscosity of Turpentine some gelling may be necessary to determine this fully. 9/ CARBON TETRACHLORIDE HANDLING; Carbon Tetrachloride is a volatile substance that needs to be handled with gloves, and much care is needed, as such a solvent will attack a shellac or wax finish readily. Eye protection is recommended. VOLATILITY; High VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; These solvents are subject to very stringent C.O.S.H.H. regulations governing handling and respiratory protection for users. Again it must be noted that this substance is highly flammable. Eye protection is recommended. ETHICAL IMPLICATIONS; Provided complete evaporation takes place there will be no ethical problem. TIME TO WORK; Due to the volatile nature of the solvent some gelling may be necessary to determine this fully. 10/ HOT WATER HANDLING; No handling problems VOLATILITY; Infinitesimally Low VISCOSITY; Low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Water is possibly the safest substance known to man, provided you dont drown in it, has no ill effects. ETHICAL IMPLICATIONS; Water occurs naturally in traditional glues as it does in timber so no pollution of the object takes place and no ethical compromises are necessitated. TIME TO WORK; As water not only evaporates but also is readily absorbed into timber, some gelling may be required to determine this fully. TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE TABLE PROPERTIES OF THE ADHESIVES TESTED The Comparison opposite shows some of the most relevant practical properties of 4 of the 6 adhesives from this test. SCOTCH GLUE is referred to as Hide glue, Casein is the correct name for the genre containing Cascamite, Urea Formaldehyde resin is not part of our test but is a very strong exothermic epoxy equivalent made from industrial Urea. P.V.A. or Polyvinyl Acetate is described, as is Epoxy, the group of resins of which Araldite is a part. Finally Impact adhesives, we have chosen Evo-stick to represent this group of glues, PROPERTIES OF THE 6 ADHESIVES TESTED 1/ SCOTCH GLUE HANDLING; Quite possibly the most difficult glue on the list as far as handling is concerned. The correct consistency has to be achieved when making up this glue and the correct temperature (around 70*c) has to be maintained in the pot. The joints to be glued need to be warmed to prevent premature gelling and as a result of these parameters open assembly time is relatively low. VOLATILITY; As this is a Hot-pot glue kept at 70*c the water that forms the solvent is very prone to evaporation and water needs to be periodically added to maintain a working consistency. VISCOSITY; Quite high HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; A relatively safe product with very few regulations regarding its use, obviously harmful by ingestion. TIME TO WORK; As previously mentioned open assembly time is relatively low and the actual time to harden depends very much on the thickness of glue film and other factors such as wood porosity and temperature. ETHICAL IMPLICATIONS; As this is a fully reversible adhesive that can be dissolved decades after its original application there are no adverse ethical compromises. 2/ P.V.A. HANDLING; Quite easy to handle because no temperature maintenance is necessary to ensure a stable bond. As P.V.A. is a Thermo-plastic suspended in water as a solvent washing off excess glue is easy before curing (oxidization activated) begins. VOLATILITY; Relatively low depending on humidity and temperature VISCOSITY; Quite high, but can be diluted with the addition of water. HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Gloves are recommended, as are goggles. TIME TO WORK; Fairly short to medium, depending on film thickness and temperature etc. ETHICAL IMPLICATIONS; As P.V.A. is non-reversible the implications of this render it an ethical compromise and must be considered as such when its use is contemplated. 3/ CASCAMITE HANDLING; A relatively easy adhesive to handle and some control over consistency is possible at the mixing stage, all over-spill must be wiped back with a damp rag otherwise staining of the timber will occur. VOLATILITY; Relatively low depending on humidity and temperature VISCOSITY; Medium to high depending on mix. HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Gloves should be worn whilst working with the mixed product and the powder should not be inhaled during initial mixing. Eye protection is recommended. TIME TO WORK; Mix and temperature can affect this but usually sets in 3-8 hours. ETHICAL IMPLICATIONS; Again a Thermo-plastic that is non reversible, the implications of this render it an ethical compromise and must be considered as such when its use is contemplated. 4/ ARALDITE HANDLING; A messy product with the two parts of the adhesive needing to be mixed in equal quantities prior to use. Not water soluble even when unmixed. VOLATILITY; Low VISCOSITY; High HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; Gloves are recommended, as are goggles. TIME TO WORK; Mix and temperature can affect this but usually sets in 1-4 hours. ETHICAL IMPLICATIONS; Another Thermo-plastic that is non reversible, the implications of this render it an ethical compromise and must be considered as such when its use is contemplated. 5/ EVO-STICK HANDLING; A difficult adhesive to handle being highly viscous and incredibly tacky. VOLATILITY; High VISCOSITY; High HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; As contact adhesives are extremely volatile, solvent release dictates that they be used in a well ventilated area, preferably using a vapour protection mask, the use of gloves is mandatory and eye protection is recommended. TIME TO WORK; Rapid, due to the fast solvent evaporation and the Contact nature of its recommended application. After the two elements of the joint are united there is an inevitable decrease in the rate of solvent evaporation and thus the final curing phase may take several hours. ETHICAL IMPLICATIONS; Evo-stick is theoretically reversible by the application of Carbon tetrachloride but in practice it is a very hard glue to reverse, as such the implications of this render it an ethical compromise and must be considered as such when its use is contemplated. 6/ PARALOID B72 HANDLING; Reasonably difficult as paraloid has a similar consistency to water and all spillage needs to be cleaned up with acetone. VOLATILITY; High VISCOSITY; Very low HEALTH & SAFETY PRECAUTIONS; As with Acetone, gloves, eye protection and vapour precautions. TIME TO WORK; Entirely dependant on the available evaporation and release of the acetone solvent and the volume in which it is applied (Paraloid is often used as a consolidant and as such is often allowed to soak into timber to increase strength. In this mode a considerable amount of time needs to be allowed to allow all of the solvent to be released). ETHICAL IMPLICATIONS; As Paraloid is reversible by the application of acetone its reversibility and therefore ethical compliance is rarely in question. TEST RESULTS All 6 of the Adhesives in this test; scotch glue, P.V.A., Cascamite, Araldite, Evo-stick and paraloid B72 were tested for reversibility in the following way; Small blocks of beech were cut, 12 in all, all the same size to standardize gluing surface area. Each of the 6 pairs of blocks was glued together with a different adhesives, and all 6 pairs were cramped together to standardize cramping pressure. These blocks were left for a week to allow the adhesives time to cure fully. Each glued pair of blocks was then treated with the 10 solvents; Cellulose thinners, Methylated spirits, Methyl acetate, Nitro-mors, White spirit, Paraffin, Acetone, Turpentine, Carbon tetrachloride and hot water. The reaction was monitored and any breakdown of the adhesive bond was noted. The results are shown below; SCOTCH GLUE; REVERSED WITH; Hot water only, none of the other solvents had any effect. EFFECT ON ADHEREND; Some swelling of fibres around the area wetted. P.V.A.; REVERSED WITH; Hot water slightly softened the P.V.A. as did acetone, but the Nitro-mors dissolved the P.V.A. quite effectively. EFFECT ON ADHEREND; Hot water causes some swelling of fibres around the area wetted, Nitro-mors can affect colouration in some timbers. CASCAMITE; REVERSED WITH; The Nitro-mors had a slight softening effect on the Cascamite but no solvent was found to reverse this thermoplastic adhesive. EFFECT ON ADHEREND; Nitro-mors can affect colouration in some timbers. ARALDITE; REVERSED WITH; The Nitro-mors dissolved the Araldite, but no other solvent was found to reverse this thermoplastic adhesive. EFFECT ON ADHEREND; Nitro-mors can affect colouration in some timbers. EVO-STICK; REVERSED WITH; The Nitro-mors dissolved the Evo-stick, the carbon tetrachloride had a softening effect on the bond. EFFECT ON ADHEREND; Nitro-mors can affect colouration in some timbers. PARALOID B72; REVERSED WITH; Acetone, the original solvent, and also with Nitro-mors. EFFECT ON ADHEREND; Acetone evaporates leaving no residue so no effect here, Nitro-mors can affect colouration in some timbers. RESULTS DISCUSSED; What is really required by the Conservation/restoration profession when it comes to their choice of adhesives? 1/ An adhesive that fulfills the absolute reversibility requirement demanded by the Code of ethics of the U.K.I.C. and B.A.F.R.A. 2/ An adhesive that fulfills practical criteria dictated by the particular task to be undertaken. 3/ An adhesive with no adverse side effects. REVERSIBILITY; It is clear from the results of the reversibility test that of all 6 glues tested only 2 fully meet the requirements of heading 1, these being Scotch Glue and Paraloid B72. Moving on to heading 2, it is highly likely that Scotch glue will fulfill the necessary practical demands, where wood has to be joined to wood, as it has an extremely similar polymeric structure to that of Cellulose, the polymer from which wood is composed. It is reasonable to assume therefore that in these instances Scotch glue is the preferred option. There are instances however where the practical dictate of heading 2 may require a weaker bond, for example if the wood to be glued in is not required to carry much load and the need for reversibility is more evident. It may also be possible that other materials might need gluing to themselves or to wood, Paraloid may form better Adhesive bonds with some other materials and in these instances its use could be preferential. Paraloid B72 is not affected by moisture and is non-organic. This may well lead to its adoption where moisture problems would be detrimental to Scotch glue, such as the restoration of feet that are to stand on a damp stone floor. Here the use of a hygroscopic protein based glue that is not chemically dissimilar to Agar jelly would be asking for trouble. Mould and fungus growth may be encouraged and over time the moisture would break down the bond. PHANTOM REVERSIBILITY; The fact that Di-chloromethane based strippers will dissolve P.V.A., Araldite, Evo-stick, is useful information for the conservator. It must be said however that these adhesives fall within the realms of non-practical or phantom reversibility, as their reversal in the real context of the common access and fragility problems usually associated with the restoration of antique furniture is often impossible. COHESIVE STRENGTH; Of the 4 adhesives that were found to be non reversible, 3 are thermoplastics, these being P.V.A., Cascamite and Evo-stick. Thermoplastics cross-link at a molecular level to form very powerful bonds, thus their cohesive strength is always very high. Indeed some manufacturers of adhesive proudly pronounce on their packaging Stronger than the wood itself. These properties are not always an advantage to the conservator. The possibility of future kinetic damage has to be understood; Using the example of a Windsor chair, where a certain amount of frame movement is inevitable, and necessary for the piece to function and bear its load. A leg and its associated stretcher joint have become loosened and they need gluing back into the seat. Should a Thermoplastic adhesive be used here, and it were stronger than the wood itself, breakage of the timber would occur, probably around the joints, causing much more damage to the object than if breakage had occurred on the glue-line itself, as it does and did with Scotch glue. The author would argue that here, in the re-gluing of an original joint, a conservators glue always needs to be weaker than the timber it is gluing. ETHICAL COMPRIMISE; There are always going to be practical problems that face the conservator where the ethical concerns of heading 1 need to be subservient to the demands of practical necessity. Sometimes an adhesive with powerful cohesive qualities may well be required; An example of such a scenario would be the repair of a table leg that has suffered a nasty break across the grain. It is in situations such as these that these strong thermoplastic adhesives come into their own. For the example we will accept that no timber can practically be removed or spliced in and a glued repair is necessary and viable. If it is a recent break and the fibres are relatively undisturbed then it is possible with some care to re-mesh the two broken members for a dry trial. If a good fit is possible an extremely strong bond will be needed to bear whatever adverse forces caused the original break. Furthermore reversibility of such a break is much less likely to be an important factor than the future reversibility of a mortise and tenon joint on the same piece. The one remaining non reversible glue genre, contact adhesives can come into their own due to the fact that their extremely high viscosity and tack causes them not to be absorbed into materials anywhere near as readily as the other glues in the test. These properties can be useful in applications such as the fixing of gimp to an upholstered sofa or in fact any temporary fabric fixing where glue show-through would be unsightly. SUMMARY; The conscientious conservator should always endeavor to use an adhesive that fulfills the ethical requirements of reversibility and non-pollution of the original object. A large percentage of the time this is possible but sometimes the requirements for the overall well being of the piece dictate an un-ethical solution to solve the problem. To put it another way; You may have to lose a battle to win the war REFERENCES; BENNETT M (1990) Discovering and Restoring Antique Furniture London: Cassell BUCHANAN G (1985) The Illustrated Handbook of FURNITURE RESTORATION London: Batsford A PRELIMINARY REPORT ON THE PROPERTIES AND STABILITY OF WOOD ADHESIVES Jane Down, Raymond Lafontaine Canadian Conservation Institute JOYCE E (1970) The Technique of FURNITURE MAKING London: Batsford HAYWARD C H (1967) Furniture Repairs London: Evans Bros. Ltd. HAYWARD C H (1949) PRACTICAL VENEERING London: Evans Bros. Ltd. LINCOLN W A (1984) The Complete Manual of WOOD VENEERING Hertford: Stobart Davies MACLEISH A B (1972) The Care of Antiques and Historical Collections Nashville: AASLH Press McGIFFIN R (1983) Furniture Care and Conservation Nashville: AASLH Press MUSEUMS & GALLERIES COMMISSION (1995) Conservation and Restoration; The Options. London: Museums&Galleries Commission Conservation Unit RODD J (1976) Repairing and Restoring Antique Furniture. London: David & Charles SALAZAR T (1980) The Complete Book of Furniture Restoration. London: Bison Books Ltd. WENN L (1974) Restoring Antique Furniture London: Barrie & Jenkins     ");
array_files[48]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/plextolB500.pdf","2011-12-12","71K"," PLEXTOL B500    ","     ","     ","Fiche Technique PLEXTOL B500 Version : 1 Dernière mise à jour : Résine Acrylique Plextol B 500 Base Dispersion aqueuse dun copolymère à base dAcrylate déthyle et de Méthacrylate de méthyle. Caractéristiques Désignation Teneur en extrait sec pH ïempérature min. de formation du feuil Aspect du film Température de transition vitreuse Tg Résistance à la déchirure Allongement à la rupture par traction Plextol B 500 50 9.5 7 Transparent, légèrement collant 9 3 500 Applications Adhésif pour consolider des apprêts et des couches de peinture. Dureté moyenne du polymère, grande résistance au gel. Propriétés Thermoplastique, grande transparence, grande solidité à la lumière. Solubilité Diluable à Ieau. Stockage Stocker les dispersions à Iabri du gel et à moins de 40o C (Conditions idéales: de 10°C à 30° C). Conditionnement Bouteille en matière plastique à 1l, bidon de 5l     ");
array_files[49]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/aerosil380.pdf","2011-12-12","163K","aerosil380.pdf    ","","","Product information AEROSIL® 380 Hydrophilic fumed silica Characteristic physicochemical data Properties and test methods Specific surface area (BET) Tamped density* acc. to DIN EN ISO 787/11, Aug. 1983 AEROSIL® 380 is a hydrophilic fumed silica with a specific surface area of 380 m2/g. Value Unit m2/g 380 ± 30 g/l approx. 50 Applications and properties Applications Moisture* 2 hours at 105°C wt.% 2.0 q Ignition loss 2 hours at 1000°C based on material dried for 2 hours at 105°C wt.% 2.5 q q q pH in 4% dispersion 3.7 4.7 q Paints and coatings HTV silicone rubber Cable compounds and unsaturated polyester resins Adhesives and sealants Printing inks SiO2 content wt.% 99.8 Properties q based on ignited material * ex plant The data represents typical values (no product specification). q Registration AEROSIL® 380 CASNo. REACH (Europe) TSCA (USA) DSL (Canada) AICS (Australia) ENCS (Japan) IECS (China) KECI (Korea) q q q Rheology and thixotropy control of liquids, binders, polymers, etc. AEROSIL® grade with the highest surface area resulting in best thickening and thixotropy. Reinforcement of HTVsilicone rubber. Excellent transparency in unsaturated polyester resins. Flow aid 112 945525 7631869 registered registered registered registered registered registered registered Safety and handling Information concerning the safety of this product is listed in the corresponding Material Safety Data Sheet, which will be sent with the first delivery or upon updating. Such information is also available from Evonik Industries AG, Product Safety Department, EMAIL sdsim@evonik.com or can be downloaded from our homepage www.aerosil.com. We recommend to read carefully the material safety data sheet prior to the use of our product. Packaging and storage AEROSIL® 380 is supplied in multiple layer 10 kg bags. We recommend to store the product in closed containers under dry conditions and to protect the material from volatile substances. AEROSIL® 380 should be used within 2 years after production. Evonik Industries AG | Product information AEROSIL® 380 | Dec 2011 Page 1/2     ");
array_files[50]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/aerosil200.pdf","2011-12-12","163K","aerosil200.pdf    ","","","Product information AEROSIL® 200 Hydrophilic fumed silica Characteristic physicochemical data Properties and test methods Specific surface area (BET) Tamped density* acc. to DIN EN ISO 787/11, Aug. 1983 AEROSIL® 200 is a hydrophilic fumed silica with a specific surface area of 200 m2/g. Value Unit m2/g 200 ± 25 g/l approx. 50 Applications and properties Applications Moisture* 2 hours at 105 °C wt.% 1.5 q Ignition loss 2 hours at 1000 °C based on material dried for 2 hours at 105 °C wt.% 1.0 q q pH in 4% dispersion 3.7 4.7 q q SiO2 content wt.% 99.8 q q q based on ignited material * ex plant The data represents typical values (no product specification) Paints and coatings Unsaturated polyester resins, laminating resins and gel coates HTV and RTV2Ksilicone rubber Adhesives and sealants Printing inks Cable compounds and cable gels Plant protection Cosmetics Properties q Registration AEROSIL® 200 CASNo. REACH (Europe) TSCA (USA) DSL (Canada) AICS (Australia) ENCS (Japan) IECS (China) KECI (Korea) q q 112 945525 7631869 registered registered registered registered registered registered registered q Rheology and thixotropy control of liquid systems, binders, polymers, etc. Used as antisettling, thickening and antisagging agent. Reinforcement of HTV and RTV2K silicone rubber. Improvement of free flow and anticaking characteristics of powders. Safety and handling Information concerning the safety of this product is listed in the corresponding Material Safety Data Sheet, which will be sent with the first delivery or upon updating. Such information is also available from Evonik Industries AG, Product Safety Department, EMAIL sdsim@evonik.com or can be downloaded from our homepage www.aerosil.com. We recommend to read carefully the material safety data sheet prior to the use of our product. Packaging and storage AEROSIL® 200 is supplied in multiple layer 10 kg bags. We recommend to store the product in closed containers under dry conditions and to protect the material from volatile substances. AEROSIL® 200 should be used within 2 years after production. Evonik Industries AG | Product information AEROSIL® 200 | Dec 2011 Page 1/2     ");
array_files[51]=new Array(0,1,"http://www.aboutrestoration.eu/cursus/page9h.html","2011-12-08","5K","STRIP LINING    ","eric cabris, isabelle vanderdonckt, meeuwis, tratteggio, vanderdonckt, about restoration, restauratie, restauration, kunstrestauratie, restauration of works of art, conservering, conservation, restoration of oil paintings, frames, lijsten, cadres, schilderijen, paintings, peinture à lhuile, oil painting, kunst, art, oeuvres dart, papier, gravure, linen, canvas, muurschilderingen, fresco, wall paintings, sculpturen, sculptures, retoucheren, touching up, retoucher, about restoration, brussel, amsterdam, berlijn     ","restauration of oil paintings and frames     "," STRIP LINING ABOUT RESTORATION Restoration of Oil Paintings and Frames VIDEO Striplining In dit korte filmpje wordt een strip lining uitgevoerd. De lining wordt echter uitgevoerd met lange repen canvas, die met een BEVA film in hun geheel op de spanranden worden gekleefd. Het nadeel hiervan is, dat indien een deel van zo een reep los komt, ook de rest van het verstevigend doek los kan komen. Daarom verkiezen wij de strips in kleinere stukken te verdelen en deze stukken naast elkaar te kleven. Daarbij vergeet deze restauratrice om de nieuwe spanraden langs de binnenkant van het doek tot ongeveer 1 centimeter uit te rafelen, om meer spankracht te krijgen. Tevens heeft ze de oude spanranden niet vlak gestreken en gebruikt ze een houten regel om de nieuwe spanranden aan de oude rechtopstaande omslagen vast te kleven.     ");
array_files[52]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/498-20X.pdf","2011-12-05","27K"," 81000-81004    ","     ","     ","81000 - 81004 LASCAUX® Acrylkleber 360 HV/498 HV/498-20 X Technische Daten Thermoplastische copolymere Butyl-Methacrylat-Dispersion; die beiden Typen 360 HV und 498 HV sind mit Acrylsäureester verdickt, der Typ 498-20 X mit 20% Xylol. Alle Typen pH 8-9 stabilisiert und mit Biociden ausgerüstet. Lieferform: gebrauchsfertig Filmeigenschaften Minimale Filmbildungstemperatur: Glasübergangstemperatur TG: Reissdehnung: Minimale Siegeltemperatur: Trockener Film: 360 HV ca. 0°C ca. ­ 28°C ca. 1000 % ca. + 50°C Klebrig 498 HV ca. + 5°C ca. + 6°C ca. 400 % ca. 68-76°C elastisch hart 498-20 X ca. 0°C ca. + 6°C ca. 400 % ca. 68-78°C elastisch hart Löslichkeit Wasserverdünnbar, nach der Trocknung Wasser unlöslich. Permanent löslich in Aceton, Alkohol, Toluol, Xylol usw. Unlöslich in Terpentinersatz, Testbenzin, white spirit, V.M. & P. Naphtha usw. Anwendungsgebiet Für licht- und alterungsbeständige, nicht vernetzende Verklebungen wie Doublierungen, Marouflagen, Laminierungen, Collagen usw. Anwendbar im Nass- oder reaktiven Trockenverfahren, auf saugenden und nichtsaugenden Unterlagen wir Papier und Karton, Textilien, Holz- und Faserplatten, Polyesterplatten, Gipsputz und Beton, Glas und Acrylglas, Aluminium usw. Lascaux Acrylkleber 360 HV ist extrem elastisch; der trockene Film bleibt permanent klebrig. Geeignet zur Wärme-Versiegelung bei Doublierungen. Kann als Kontaktkleber verwendet werden. Lascaux Acrylkleber 498 HV ergibt einen zähelastischen Film, ist extrem zugfest. Geeignet für Nass- und Trockenapplikationen (Reaktivieren mit Lösungsmitteln). Standard-Typ für Doublierungen und Marouflagen. Lascaux Acrylkleber 498-20 X ist speziell für Anränderungen (strip-lining) geeignet, sowie Textilverklebungen und Montagearbeiten. ® ® ® Seite 1 von 1 Dr. Georg Kremer, Dipl.-Chemiker, Farbmühle, D-88317 Aichstetten/Allgäu, Telefon +49-7565-91120, Telefax +49-7565-1606 kremer-pigmente@t-online.de, www.kremer-pigmente.com     ");
array_files[53]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/hackney.pdf","2011-12-05","244K","hackney.pdf    ","","","Paintings on Canvas: Lining and Alternatives Stephen Hackney (Tate Papers, London, 2004.) The structural treatment of deteriorated oil paintings on canvas is a major concern of paintings conservators. In the past, the attachment of a second canvas to reinforce the weakened original was universal practice. This was called re-lining and later became known as lining. But in recent years the value of lining has been questioned and its disadvantages documented. A major change of opinion has occurred, reinforced by modern attitudes to conservation which place greater emphasis on preserving the original state of the canvas support and applied paint film. These attitudes in part derive from a more academic education that conservators now receive. This has largely replaced apprenticeship training, which tended to reinforce the strengths of existing practice. Now, a less interventionist approach is taken. But this approach is very dependant on the accuracy and relevance of engineering models derived from recent scientific research. The application of this knowledge to conservation practice creates an ongoing dialogue about the aims, aesthetics and ethics of conservation. The 1974 Comparative Lining Conference In 2004 the UKIC held a meeting on the subject of `Alternatives to Linings.1 The meeting coincided with the belated publication of the often referred to papers from the Greenwich Comparative Lining Conference of 1974. 2 These two events were an opportunity to take stock of changes during the last thirty years to conservation practice for the structural conservation of canvas paintings. This paper presents an overview of the subject and is illustrated by some examples of solutions to structural problems that have been used regularly. The Greenwich Conference was a very significant event since it was the first opportunity to discuss this subject. It brought together a group of specialists from around the world with very different views of what was required from a lining.3 There was little meeting of minds on solutions, each described their own practice, but the full range of problems was at least identified.4 In retrospect its main value was to identify the inadequacy of our understanding. After the conference, since there had been no agreement on what constituted a good lining, W. Percival Prescott, co-ordinator of the conference, called for a moratorium on lining to give conservators time to take stock of the situation. 5 This was not what I wanted to hear and it took me some time to see its value. We had identified a hugely important issue in conservation that needed solving. My initial response was a desire to find out more and to experiment with all the options presented. 6 But in museums, so the argument goes, we are able to defer lining because we know that paintings will be kept in acceptable conditions and remain available for re-examination, which allows us to reconsider our treatment if it continues to cause problems. This is not entirely true but in a museum the argument for carrying out a lining has a higher threshold. Lining was seen as a solution but the criteria for lining had never been properly addressed. At Greenwich there was much confusion between the need to provide a sound support and the need to re-attach the paint film to the original canvas. What is a sound support? One that copes with handling and transport, tensions from humidity and temperature changes, is chemically stable and visually acceptable. A marouflage is a sound support, but that is an extreme solution. What about more subtle solutions? It was clear that we needed to know much more about the painting and the conditions to which we intend to expose it. No-one had addressed the most fundamental questions. What is happening within the structure of a canvas painting? What forces exist within the layers of a painting on canvas? What is their magnitude? Where do they act? What are their consequences? We knew that when a wood panel is constrained it causes huge forces that can crack it from end to end. We knew that when rabbit-skin glue dries it can pull off a layer of glass from inside of a beaker. We knew that pre-stretching can cause a canvas to split. We knew that in dry conditions paintings become very brittle and can cause paint to flake. We knew that in humid conditions canvases can contract, sometimes dramatically losing areas of paint at the edges ­ the notorious shrinkers. We knew that with heat and pressure we can distort seemingly solid paint, mould it to our advantage or fail to control the application to everyones disadvantage. Whether to line By examining many examples of glue lined paintings and their conservation records, it was clear that the results of glue lining, particularly in the United Kingdom, had been disastrous (fig.1).7 Impasto was squashed, the canvas texture re-inforced in the paint and the precious evidence of artists brushstrokes were forever lost (fig.2). By contrast, the set-backs from modern lining practice are relatively tame. But, of course, we are all personally responsible for the effects of the linings that we undertake. Fig.1 Thomas Gainsborough An Old Horse c.1755 (raking light photograph) oil on canvas, Tate. This is an example of a painting that has suffered damage during a glue lining. The canvas texture is reinforced into the surface of the paint and the brush strokes have lost their crispness. © Tate Fig.2 W. R. Sickert, Tipperary , 1914, oil on canvas (detail), Tate. © Estate of Walter R. Sickert On an unlined painting we may appreciate the spontaneity of an artists brushstrokes, the nature of the paint and the qualities of stretched canvas. Responsibility is the key issue. In the past, the lining process was carried out by liners (or reliners), who were often employed by restorers, who in turn were responsible to the museum curator or the painting owner. Was the continued insensitivity to lining damage caused by this arms length responsibility? Or was it simply that damage was thought to be acceptable as an inevitable side-effect of the need to save the canvas from falling apart? As I saw more old glue linings it became clear that nineteenth-century liners such as Morrill continued to cause the same kind of damage over and over again and that this damage was accepted by museums, which were prepared to send more paintings to be lined. 8 Interestingly, our recent studies of some nineteenth-century artists techniques have also shown that artists such as William Holman Hunt, Ford Madox Brown, Sir John Everett Millais and James McNeill Whistler were getting their canvases lined very early or even during the painting process. They had no concerns about flattening and weave re-enforcement and we suspect that in some cases they were happy for their canvases to take on the characteristics of the lined old masters that they had seen in museums. In the past our attitudes to physical and structural threats to a painting have owed more to the excesses and limitations of our own imaginations. We may imagine that our treatment will last indefinitely and cope with a range of unpredictable problems. In this case we are likely to go too far in our intervention. Alternatively, we may imagine that we must not contaminate our painting with unnecessary material and in that way fail to prevent deterioration. The key is to have an accurate model of the future use of the painting and the consequences of an intervention. Understanding the problem Since Greenwich we have made much progress in understanding how a canvas painting is constructed and how it responds to its environment and to our actions. Paul Ackroyd has produced an excellent review of the changes in lining practice. 9 In particular, careful measurements of the moisture response of painting materials have been carried out by Mecklenburg, Hedley and Michalski. 10 Conservators began to understand that not only the canvas and sizing but also the oil paint could respond to moisture very significantly, if slowly, and that the moisture content influenced the mechanical properties of the paint, making it more susceptible to the effects of heat and pressure. Moisture treatments were explored. We could soften some paints but not usually the lead whites. Glue paste linings and other linings involving heat and moisture exploit this moisture response whereas linings using wax and synthetic materials had been invented more recently to avoid it. But glue linings are more effective at actually flattening raised cracks, not simply holding them tightly in plane. Oil paint moisture response also explains why so much damage has been done by glue liners in the past. With enough heat and pressure we could mould the paint into all sorts of interesting shapes. Mecklenburg revolutionised our view of the canvas as support by showing that the glue layer in a new painting carried much of the load (fig.3).11 The ground and paint layers also carried significant parts of the load, and the relationships between the layers changed with the changing humidity environment. As the painting aged and cracked the forces became disrupted in the painting plane and created the familiar raised cracks and cupped paint. We could now begin to appreciate why glue paste lining was effective at holding down raised cracks, whereas other methods were not. The persistence of the nineteenth-century glue liners at least seemed rational. Could we learn from their success in flattening cupping and still avoid the unwanted consequences inherent in their approach? Fig.3 The diagram illustrates how all paintings on stretched canvas deteriorate, first through embrittlement and cracking, then through long term relaxation under tension. Much of the tension is carried in the paint and ground, not in the canvas, but where the paint cracks, all the tension is taken by the canvas. Realignment of forces causes the islands of paint to cup and separate from the canvas. © Tate Thanks to Hedley, shrinkers are no longer a mystery. Conservators understand the behaviour and effect of a glue layer sitting as a separate layer on top of the canvas because it was applied cold by spatula in a thick gelatinous solution by a colourman such as Roberson. Above 75-80% RH a linen canvas tends to shrink and animal glue loses its strength. Tightly woven Ulster linens were not as solid and dependable as we had previously thought. We looked with new respect at the flimsy open weave Belgian canvases used by many French painters of the twentieth century. More recently work by Young and colleagues has continued to develop our understanding, filling in more detail about internal and external forces, generating computer models of how a painting and canvas behaves, and beginning to measure the effects of specific conservation treatments. 12 Should we be lining onto stiffer fabrics that match the glue for load carrying? We are still using the same specification of polyester sailcloth that Hedley found at the Earls Court Boat Show in 1981. 13 The realisation that a lining canvas is only one of several important components that hold together a canvas painting has changed our frame of reference. Separating the consolidation process from the lining process was a crucial change in thinking. 14 If each process has to be justified separately and a lining canvas is not a unique structural component, the arguments in favour of carrying out a lining are rare. That has been our experience. It has been possible to investigate the effects of moisture treatments, adhesives and preventive treatments in isolation from lining. Indeed, we have been able to show that we could create nearly all the disadvantages of lining: weave emphasis, excessive flattening, the marouflage-look, squashed impasto and moating without attaching a second canvas. Strip-lining Given that in the past we understood very little about the complexities of stretched canvas paintings and even now we do not understand everything, the practice adopted by most conservators has been to intervene as little as possible. But when a canvas is around a hundred years old and beginning to show the familiar signs of deterioration, we need to intervene. Often the tacking edges are more damaged than the bulk of the canvas because of the effect of the rusted tacks and resinous wood. We rarely remove a canvas from its stretcher unless it is absolutely necessary. When we do, we risk damaging the tacking edges, which may not be strong enough to allow re-stretching. It is then that we resort to strip-lining, the application of a strip of canvas to reinforce the original edges (fig.4).15 Strip-lining is often done with polyester canvas and BEVA adhesive (ethylene vinyl acetate copolymer). This has proved to be effective over many years. The polyester is thin, stable, and load-bearing and BEVA is flexible and provides good adhesion. It is heat sealed at 65 degrees centigrade. There is always the question of how far to extend the strip lining into the picture plane. It must be far enough to carry the load across the weak edges. Deformation in plane at the strip-lining edge is much less of a problem with thin polyester and flexible ethylene vinyl acetate. Fig.4 A 150 year old primed canvas which has never been painted displays all the basic deterioration characteristics of a finished painting on a stretched canvas. © Tate Strip-lining has largely replaced lining since it begins to address many of the problems that would once have put the painting in the category to be lined. Tears Tears are often cited as the reason for lining and indeed major tears equivalent to half a painting dimension or more need extra support. But most small or medium tears can frequently be repaired in situ and need not involve lining. The canvas is not normally removed from its stretcher. The torn area is treated with moisture using a brush or swab to shrink the extended yarns back into plane so that they meet again. Depending on the tear this is usually possible to achieve but if serious distortion has occurred it may be necessary to trim some canvas yarns. The areas most resilient to treatment are distortions at each end of the tear where maximum stress concentration has occurred. Placing the canvas locally under pressure using weights, heated spatula and moist blotting paper can usually achieve a reasonable result. Then the canvas can be repaired either by using adhesive or by sewing. Some recent papers have described this process in detail and made useful observations on best practice. 16 The essential points are that the tear repair is restricted to the plane and level of the canvas and the immediate area of the tear, and that it provides a rigid structural joint, with the yarns aligned. 17 Next, the lost paint is filled and retouched. Often very little paint has been lost and the most extensive part of the retouching intervention is in disguising the more extensive cracking that has occurred around the tear. Flaking paint Lining a canvas was once thought to be a valid treatment to consolidate flaking paint. Most paint loss or flaking is caused by poor adhesion between the ground and canvas. Occasionally, due to bad artists technique, flaking can occur between paint films. As with other aspects of poor technique this is the most difficult type to deal with, but fortunately relatively rare. However, the usual problem is the need to re-attach an original lean white-lead oil ground to a sized canvas. Because the dimensions and mass of each lifting and potentially flaking piece of paint/ground is small, Newtons law tells us that the forces needed to re-attach them are very small. Indeed, I have seen small raised edges of paint that have escaped the conservators attention remain very stable for years despite having been exposed to constant handling and display. The demands on the adhesive are very small, and as we know even wax/resin is enough to hold an isolated area of paint. It is not surprising then that a multitude of adhesives has been suggested for consolidation and lining and not surprising that there is no consensus on the best one. Perhaps the best adhesive is the most stable one. In conservation treatments we argue for reversibility but a truly reversible adhesive or consolidant is by definition not possible. Our model of a canvas painting tells us that the canvas tension may well be carried principally in the size and ground, depending on the humidity, except at discontinuities (cracks) where the load is entirely carried by the canvas. This is a mechanism that leads to cupping and flaking of paint/ground and recent work at the Canadian Conservation Institute suggests that drying of the paint layers may also contribute to cupping. To counteract cupping, an adhesive with an elastic modulus at least as high as that of a lean ground would be needed. Such a structural adhesive would not be removable. We need to decide whether we wish simply to re-attach the canvas or be much more ambitious and reverse some of the effects of cracking. The latter approach still needs much more research and is I think the outstanding issue yet to be addressed - so we must be content with re-attachment. If we accept this limited objective I think we should not worry too much about the nature of the adhesive we choose ­ after all it has to form a bond to dried oil, pigment, canvas and rabbitskin glue, very different materials. This diversity of surface energy is part of the reason the original paint failed. The consolidating adhesive needs to have broad properties. That is why various commentators have justified vastly different adhesives from fish glue through synthetic emulsions to waxes. Prevention Much of a museum collection of contemporary art should be in good condition but we can be confident that it will deteriorate in a similar way to existing works in the historic collection. In many cases artists are still using stretched canvas to paint on and oil priming has only very recently been replaced by acrylic. There are differences in degree but the structures remain similar. However we can predict that when certain difficult works eventually need to be treated future conservators will have serious or insurmountable problems. We should therefore take action now to prevent or retard deterioration. Most museums put much emphasis on preventive measures, reducing risks in handling, transport, display and storage. This has been the mainstay of the approach at Tate. By introducing procedures for the physical protection of works of art and restricting direct access to works of art we can avoid much accidental damage. By improving gallery environmental conditions and air quality we can reduce physical and chemical changes. Framing policy has proved extremely effective in the past 30 years. 18 The application of backboards, the strengthening of frames to ensure rigidity and the application of low reflecting glass whenever possible provides effective mechanical protection and ensures a microclimate around each work, which is far more stable than the best air-conditioning system. The extensive use of carrying/transit frames, wrapped in polythene, for handling, storage and lorry transport is also a mainstay. Such procedures are essential, particularly when our collection is used so heavily. We also prioritise the examination and treatment of newly acquired works of art, putting them into a condition that pre-empts some of the deterioration effects that we predict. By surveying the collection we have identified those works already in the collection that need treatment. In the past many of these would have been prime candidates for lining but now we look for alternatives. Double canvases (loose-lining) In the nineteenth century several London colourmen sold double canvases, for example W. Brown of Holborn and later, Robersons and Winsor and Newton. Double canvases were regarded as a superior product and were bought by major artists. Many later paintings by J.M.W. Turner were painted on Browns double canvases and other established artists such as W.P. Frith, Sir Edwin Landseer, J.E.Millais and W.Holman Hunt also used double canvases. These double canvases normally consist of a tightly woven heavy Ulster linen canvas, sized with rabbit-skin glue and primed with a lean oil ground. The ground is usually pigmented a dull white using a mixture of lead white and chalk applied by brush in at least two layers. It is applied evenly and smoothly, as would be expected from a commercial product. Large pieces of stretched canvas were pre-primed in this way for both single and double canvas systems. When the ground has dried, the first canvas is stretched on a substantial expandable wooden stretcher with the ground facing the stretcher. Zinc coated iron tacks are normally used. This became the auxiliary canvas. The second canvas is stretched on the same stretcher, this time in the conventional way with the ground to the front, again using tacks. This became the primary canvas for painting on. The intention was to create a sandwich structure of ground, sized canvas, sized canvas, and ground. There is no adhesive between the two canvases, which are simply held together by the stretching process. A variation on this method was the use of an un-primed canvas behind the main canvas rather than a primed one. This was cheaper and no doubt not considered as good. Examination of the primed double canvases in the late twentieth century when they were about 150 years old revealed that the auxiliary canvas grounds had cracked with an almost identical pattern to the primary painted canvas ground (fig.4). They had cracked extensively to form a complete network of largely random cracks, which had then opened and allowed the paint to cup. The moisture response of the tightly woven linen and the thickness of the ground were the chief contributions to this. Fig.5 A conservator attaches a strip -lining to the edges of a canvas. © Tate When these supports were dismantled, removal of the primary canvas revealed the reverse which was free of dust and appeared to be relatively well preserved. Similarly, the auxiliary canvas was well preserved. So this was an effective system of preserving the canvas from the effects of pollution, both particulate and acid gas, which was principally sulphur dioxide in the period in question. However this double canvas system (sometimes called an original loose-lining) did not prevent cracking and cupping of the ground and paint, nor did it prevent corner draws and loss of tension. Many of these paintings were relined in the 1960s, usually in an attempt to flatten disturbing cupping and undulations. Indeed, the auxiliary canvases were very useful objects on which to practise the flattening of cupping. The valuable experience of one hundred and fifty years of aging revealed by these canvases encouraged conservators at Tate to use modern loose-linings on more recently painted works, as a preventive measure, and also for older paintings that we did not wish to line. The barrier effect of the original double canvases against dirt and pollution was clear but their failure to prevent the effects of canvas relaxation was also evident. Rather than use linen canvas for modern loose-linings we chose to use polyester sailcloth. This material is a fine, even polyester yarn which has been tightly woven, followed by heat treatment to shrink the canvas and lock the weave in place. When used as a sail it is designed to be impervious to wind and therefore it can significantly reduce the transport of air to the canvas reverse, keeping out all particulate and most gaseous pollution. The material is not expected to relax or creep to the same extent as canvas and acts to keep the stretcher in plane. I have a polyester canvas that I stretched twenty five years ago which is still very tight. It ought to provide an excellent support. When a painted canvas is stretched on top of a polyester loose-lining its weight is supported by the polyester and it need not be stretched so tightly. It will look and feel tight even though only a small force has been exerted. This is a very important effect, which prevents, or at least reduces, the long-term relaxation that would otherwise occur with a tightly stretched linen canvas, even though this may not manifest itself for fifty years. One drawback with a polyester loose-lining is that the reverse of the canvas becomes invisible and the polyester may even be taken for the original. If further work needs to be done to a painting at a later date the loose-lining may need to be removed. An advantage is that the original stretcher can be retained and preserved by this system and the total weight is only increased a very small amount. A rigid support When the stretcher is inadequate, as with many large modern works, and has to be replaced, the museum conservator may devise an entirely new support system that offers rigidity and protection from the rear. In a museum the extra weight is not such a problem and can even be an advantage. But replacing the support with a more rigid structure is a major aesthetic intervention, changing the nature of the stretched canvas. Not everyone agrees with such a change, although I would argue that it is valid provided it is not discernable from the front when the painting is on display. A rigid support can be constructed from an aluminium honeycomb panel of the type used in aircraft manufacture. These are typically 25mm or 50mm thick, very light and rigid. By gouging out a small piece of the honeycomb at the edges a shaped piece of softwood can be inserted all the way round. This provides an edge that can take tacks or staples. It is then possible to stretch a canvas over the panel and attach it as on a stretcher. Like a loose-lining the panel provides support and allows much less tension to be used. A piece of paper is usually attached to the front of the panel to isolate it from the back of the canvas and also to provide friction. Being completely impermeable to moisture, the panel ensures stable conditions exist between it and the canvas. Being rigid, it provides a stable tension and protection from impacts from the reverse. Physically, it is the ideal support and readily reversible. There are limits to the dimensions of individual panels but they can be joined indefinitely to make larger panels. Very large panels are heavy and difficult to lift unless handles are built in. A panel cannot be keyed out, but I think this is a fairly minor limitation, since it is possible to stretch a canvas adequately without keying out. If the canvas has not been stretched enough it should be re-stretched. It can then be left alone. In future if there is relaxation of the canvas it can also be re-stretched but the relaxation will be kept to a minimum by the original low tension and the absence of repeated keying out. However, a panel does alter the appearance of the canvas painting from the reverse and changes its character fundamentally. Blind stretchers Blind stretchers with panels inserted between the members have a history longer than double canvases. Some of these objects are beautifully constructed and they combine the advantages of the stretcher and the panel. But they do not appear to prevent cracking and the repeated keying out that is possible contributes to cracking and corner draws. Stretcher bar lining Many paintings are wanted for exhibition and loan. They need to travel, to be handled and perhaps to be exposed to different environmental conditions. A technique devised at Tate is called stretcher bar lining (previously known as a cami-lining in some literature). 19 This involves using polyester sailcloth to provide a support, but in this case attaching the polyester to the reverse of the stretcher using staples along the reverse of the outside members and feeding the polyester under the stretcher cross-members to create a tensioned structure in which the lining is in contact or near contact with the original only at one point in the middle of the canvas. Tensioning the stretcher in this way produces a very rigid structure and the conservator needs to be careful not to pull too hard and remove or distort the tension in the original canvas. The main value of this technique may not be immediately apparent but when the canvas is vibrated it becomes clear. Most old cracked paintings have cracks corresponding to the stretcher inside edges, in part attributed to the flapping of the canvas against the stretcher. Loss of tension, through relaxation (or creep), may play a role in this cracking as does the hygroscopic effect of the stretcher. But when a painting travels it is subject to repeated forced vibrations at a level and frequency that is close to its resonance, which will fall in a range of 10-20 Hertz. By preventing any movement at the middle of the painting the natural frequency is raised to about four times its original frequency, usually clear of the main input from a vehicle. The stretcher bar lining is applied continuously across the back of the canvas and the trapped air creates an air dam that absorbs the energy of vibration. The effect needs to be seen to be believed but it is very impressive. A great advantage of the stretcher bar lining is the speed with which it can be applied (fig.6). With practice it can be done in fifteen minutes and removed in five, depending on the number of staples. It is entirely reversible and preserves all aspects of the original stretching. We use it on many canvases to make them suitable for loan and transport and it normally remains in place for the next time the painting is moved. Fig.6 A polyester sailcloth stretcher -bar lining stiffens the structure and prevents the canvas from vibrating in transit. © Tate De-lining Removing an old glue lining is not without its risks and is very time consuming. We do it very infrequently, not least because it begs the question, what should we replace it with? If we consider that the lining was not necessary then the prospect of returning the painting to an unlined state is enticing, but it may be difficult to assess just how good a state the original canvas is in. For paintings that have suffered serious lining damage in the past we might like the idea of reversing the damage. We can take off an old lining but it is unlikely that we can repair flattened impasto or emphasised canvas weave. If the lining is stable we should accept that it has become part of the objects history. If the lining tacking edges are beginning to fail, we can remove the canvas and glue for about 25mm width around the perimeter of the canvas and strip-line the lined painting. De-acidification Most of the treatments discussed so far are physical interventions, but we must not forget that the deterioration of cellulose is predominantly a chemical process. 20 Essentially, in the light cellulose is oxidised by air and in the dark it is hydrolysed by water vapour. The oxidation process creates acid groups that lower the pH of the canvas creating ideal conditions for hydrolysis. Air pollution also creates acid conditions. Our early attempts to reduce oxidation with anti-oxidants were not successful but the application of alkaline materials to increase pH was very successful, drastically reducing the rate of hydrolysis. We have been tentatively de-acidifying canvases now for about twenty years and have not found any un-surmountable disadvantages to this procedure. 21 Several studies have sought to find problems and unwanted side effects, but as time goes by I am increasingly confident to recommend the process to others.22 In careful hands, the application of a de-acidification agent of the Wei TO type (magnesium methoxy methylcarbonate in a volatile solvent) appears to be effective and safe. 23 The process reduces the rate of deterioration of new canvas when excluded from light by an order of magnitude. This is a powerful argument for its application to all new canvases. Older canvases are frequently degraded and have absorbed much sulphur dioxide and other air pollution. Certain fibres such as hemp and sisal deteriorate very rapidly and become very acid. Surface pH measurements between 3 and 4 are common. These canvases should be at least neutralised to stop further rapid decay. Leaving an alkaline reserve of magnesium ions can provide a period of respite before the process accelerates again. We are also beginning to go back to the oxidation problem. We are currently testing enclosures for works of art on paper that will be air-tight and will allow us to exclude oxygen. If this is successful it could be extended to some painting canvases. Conclusion Now that paintings are rarely lined it is difficult for a conservator to obtain practical experience of different types of lining. This means that the current generation may have to make decisions based on published studies, which may not give enough information to establish a balanced account of the benefits and disadvantages. Practical studies are likely to include the perceptions and pre-occupations of the conservators reporting on their work. Detached scientific studies of lining processes may not be able to take into account the full nature and range of the paintings that are under consideration. It is important to look at all the literature and not to come to conclusions too quickly about one solution or another, and to retain a range of possibilities for action. Conservators have only a few reliable solutions to the complex structural problems that occur on paintings on canvas. In the past we have responded too late and too heavy-handedly to structural deterioration, sometimes creating more problems than we have solved. In the last thirty years we have seen a revolution in our understanding and have adopted methods that are far more considered and less interventionist. Improved understanding of paintings on canvas has given us new ways of assessing the effectiveness of any treatment, but it does not prevent the need for ethical decisions. To help decide in a particular case, we can define a number of hierarchies: the degree of intervention that is acceptable, the likely success of any treatment and the seriousness of any negative side effects. These are dependent on the use to which our painting is to be put and the environment to which it will be exposed. In general, we should like to preserve the nature of the object, the artists techniques and the original technology, but we need to make sure that the painted image is presented well and that the painting can be displayed, loaned and stored safely. We do not want to have to return to carry out further consolidation, although with under-bound paintings this is frequently the case. Increased confidence in the outcome of treatments means that we are willing to intervene less. Confidence in the behaviour and impact of the environment is also critical: for instance, creating a micro-environment around a painting within a glazed frame is so successful that even wood panels do not flake. In a conservation timescale the changes in our understanding have been rapid and dramatic. Ideas have changed much more rapidly than our individual conservation treatments last. We have gone from a position of skilful but unthinking practice to one of much better knowledge. As a result of this new knowledge in some areas we need to reconsider our ethics, many of which have been superseded by events. More subtle solutions are now available and we can analyse the forces and reactions involved. But our solutions are only as good as the accuracy of our predictions. In particular, our ability to intervene chemically and the implication that this is best done while the canvas retains some strength challenges the simple notion of minimalism. Notes 1. Stephen Hackney, `Reline, Line, Deline, in Mary Bustin and Tom Caley (eds.), Alternatives to Lining: Structural Treatment of Paintings on Canvas without Lining, UKIC, 2003, pp.5­8. 2. Caroline Villers (ed.), Lining Paintings: Papers from the Greenwich Conference on Comparative Lining Techniques, Archetype Publications, 2004. 3. Vishwa Mehra, `A Low Pressure Cold-Relining Table, in Caroline Villers (ed.), Lining Paintings: Papers from the Greenwich Conference on Comparative Lining Techniques, Archetype Publications, 2004, pp.121­4. 4. Gustav Berger and William H. Russell, Conservation of Paintings: Research and Innovations, Archetype Publications, London, 2000. 5. Westby Percival Prescott, `The Lining Cycle, in Caroline Villers (ed.), Lining Paintings: Papers from the Greenwich Conference on Comparative Lining Techniques, 2004, pp.1­15. 6. Bent Hacke, `A Low Pressure Apparatus for Treatments of Paintings, in ICOM Committee for Conservation, 5th Triennial Meeting, Zagreb, 1­8 October 1978, ICOM, Paris, 1981, 81; 2; 2­ 13. 7. Alan Cummings and Gerry Hedley, `surface Texture Changes in Vacuum Lining: Experiments with Raw Canvas, in Caroline Villers (ed.), Lining Paintings: Papers from the Greenwich Conference on Comparative Lining Techniques, Archetype Publications, 2004, pp.87-95. 8. Stephen Hackney, `Texture and Application: Preserving the Evidence in Paintings, in Victoria Todd (ed.), Appearance, Opinion, Change: Evaluating the Look of Paintings, UKIC, 1990, pp.22­5. 9. Paul Ackroyd, `The Structural Conservation of Canvas Paintings: Changes in Attitude and Practice since the Early 1970s, Reviews in Conservation, no.3, IIC, 2002, pp.3­14. 10. Stefan Michalski, `Paintings ­ Their Response to Temperature, RH, Shock and Vibration, in Marion Mecklenburg (ed.), Art in Transit: Studies in the Transport of Paintings, National Gallery of Art, Washington D.C., 1991, pp.173­90. 11. Marion Mecklenburg, `some Aspects of the Mechanical Behaviour of Fabric Supported Paintings, Report to the Smithsonian Institution, Washington, D.C. , 1982, unpublished typescript. 12. Christina Young and Paul Ackroyd, `The Mechanical Behaviour and Environmental Response of Paintings to Three Types of Lining Treatment, National Gallery Technical Bulletin, no.22, 2001, pp.85­104. 13. Gerry Hedley and Caroline Villers, `Polyester Sailcloth Fabric: A High Stiffness Support, in Norman Brommelle and Gary Thomson (eds.), Science and Technology in the Service of Conservation, IIC, 1982, pp.154­8. 14. Alan Phenix, `The Lining of Paintings: Traditions, Principles and Developments, in Lining and Backing, UKIC, 1995, pp.21-33. 15. Simon Bobak,`The Limitations and Possibilities of Strip-Lining, in Mary Bustin and Tom Caley (eds.), Alternatives to Lining: Structural Treatment of Paintings on Canvas without Lining, UKIC, 2003, pp.15­20. 16. Winfried Heiber,`The Thread-by-Thread Tear Mending Method, in Mary Bustin and Tom Caley (eds.), Alternatives to Lining: Structural Treatment of Paintings on Canvas without Lining, UKIC, 2003, pp.35­48. 17. Elisabeth Bracht, `Barnet Newmans Cathedra (1951): Restoration of Slash Damages in a Colourfield Painting, in Mary Bustin and Tom Caley (eds.), Alternatives to Lining: Structural Treatment of Paintings on Canvas without Lining, UKIC, 2003, pp.21-8. 18. Stephen Hackney, `Framing for Conservation at the Tate Gallery, The Conservator, no.13, UKIC, 1990, pp.44­52. 19. Timothy Green, `Vibration Control: Paintings on Canvas Supports, in Marion Mecklenburg (ed.) Art in Transit: Studies in the transport of Paintings National Gallery of Art, Washington, 1991, pp.59­67. 20. Stephen Hackney and Gerry Hedley, `Measurement of the Ageing of Linen Canvases, Studies in Conservation, no.26, 1981, pp.1­4. 21. Stephen Hackney and Torben Ernst, `The Applicability of Alkaline Reserves to Paintings on Canvas, in Preventive Conservation Practice, Theory and Research, Ottawa IIC Congress, 1994, pp.223­7. 22. Adriana Rizzo and Aviva Burnstock, `A Review of the Effectiveness of the De-acidification of Linen, Cotton and Flax Canvas after Seventeen Years of Natural Ageing, in Mary Bustin and Tom Caley (eds.), Alternatives to Lining: Structural Treatment of Paintings on Canvas without Lining, UKIC, 2003, pp.49­54. 23. Stephen Hackney, Joyce Townsend and Nicolas Wyplosz, `studies on the Deacidification of Canvas Supports with Magnesium Methyl Methoxycarbonate (MMC), Pre-prints of Edinburgh Conference, ICOM Committee for Conservation, 1996, pp.271­5. Acknowledgements I am grateful for the support of the Leverhulme Trust which has funded research at Tate on the mechanical properties of canvas paintings (1997­2001) and to colleagues, conservators and researchers, at Tate and elsewhere, who have addressed these issues over the years, notably Mary Bustin for her role in the recent Alternatives to Lining conference. Stephen Hackney is Head of Conservation Science at Tate. Tate Papers Autumn 2004 © Tate     ");
array_files[54]=new Array(0,4,"http://www.aboutrestoration.eu/text/nijhuis.pdf","2011-12-04","140K"," opmaakCr7_4.qxd    ","","","18 Sylvia Nijhuis Veel restauratoren werken frequent met gelatine en dierlijke lijm. Er is een keuze tussen gelatine, huidenlijm, beenderlijm of vislijm. Vaak wordt de keuze bepaald op basis van de grondstof. Echter de grondstof van de lijm is van onder- Gelatine en dierlijke lijm Het belang van de fysische eigenschappen geschikt belang. Belangrijk is dat ook gelet wordt op de fysische eigenschappen. Het verschil De termen `gelatine en `dierlijke lijm worden in de praktijk niet altijd consistent gebruikt. Een begrijpelijke situatie, omdat beide stoffen chemisch gezien zeer vergelijkbaar zijn en het onderscheid arbitrair is. Gelatine en dierlijke lijm worden beide verkregen uit collageen, een proteïne die uit huiden, bindweefsel en beenderen van dieren wordt gewonnen. Wanneer het onoplosbare eiwit collageen wordt behandeld met zuren, alkaliën, of heet water, wordt het langzaam omgezet in een oplosbare stof. Als de originele proteïne redelijk puur en schoon is en als er milde processen worden gebruikt voor de omzetting, wordt een hoog moleculairgewicht bereikt. Dit product wordt `gelatine genoemd. Gelatine bevat ongeveer 84-90% eiwit, 1-2% minerale zouten en 8-15% water. Gelatine met een lager moleculairgewicht, geproduceerd door middel van meer ingrijpende productieprocessen is donkerder van kleur en bevat over het algemeen meer onzuiverheden, zoals een hoger asgehalte, een hoger percentage minerale zouten, nietcollagene eiwitten en vetten. Dit product heet `dierlijke lijm. Tussenliggende materialen kunnen beschreven worden als technische gelatine. Het onderscheid is echter arbitrair en is meer op zuiverheid gebaseerd dan op fysische eigenschappen. Analytisch vindt men precies dezelfde aminozuren. Bepaalde eetbare gelatine heeft bijvoorbeeld een lager moleculairgewicht dan de meeste lijmen. Chemisch gezien wordt het pure eiwit verkregen uit collageen, dat het grootste bestanddeel vormt van gelatine en dierlijke lijm, ook `gelatine genoemd. In dit artikel zal naar deze laatste betekenis gerefereerd worden in de vorm van `het eiwit gelatine. Gelatine Gelatine wordt op grote schaal geproduceerd en ontwikkeld. Men kan de gelatine grof onderscheiden in de technische gelatine, de fotografische gelatine en de gelatine voor de voedingsmiddelenen farmaceutische industrie. De technische gelatine is ten opzichte van de andere sterker verontreinigd. De gelatine voor de voedingsmiddelen en de farmaceutische industrie kent een hoge graad van zuiverheid; deze is vrij van bacteriële aantasting en heeft een zeer laag asgehalte. Aan de fotografische gelatine worden de hoogste eisen gesteld wat zuiverheid en fysische eigenschappen betreft. 1 De collageen superhelix (Hildering, 2001, pag. 4). Er zijn twee methoden voor de productie van gelatine. Gelatine wordt geproduceerd uit varkenshuiden via een zuur proces of uit runderhuiden en beenderen via een alkalisch proces. Het zure proces resulteert in gelatine van het type A en het alkalische proces resulteert in gelatine van het type B. Een verschil tussen type A en type B betreft onder meer de verschillende pH[1] waarden. Type A wordt voornamelijk voor de voedingsmiddelenindustrie gebruikt en wordt verkregen via de goedkoopste productiemethode. Het is gemiddeld gezien een gelatine met een lager moleculairgewicht. Gelatine van het type B wordt in de fotografische en farmaceutische industrie toegepast. Dierlijke lijm Vanaf de vijftiger jaren van de 20ste eeuw is dierlijke lijm grotendeels verdrongen door kunstharsen. Een verlies voor de restauratie, want vanaf deze periode heeft de ontwikkeling van de dierlijke lijm stilgestaan en is veel kennis verloren gegaan. Over het algemeen worden de dierlijke lijmen ingedeeld naar grondstof en benoemd als huidenlijm, beenderlijm en vislijm. Voor huidenlijm worden de huiden van runderen gebruikt. Cr 4 2006 De lijm wordt dan geproduceerd via het alkalische proces. Het eindproduct is dan vergelijkbaar met gelatine type B, echter met een hoger percentage verontreinigingen. Op kleine schaal worden ook andere grondstoffen gebruikt, zoals de huiden van hazen en konijnen ­ deze lijm wordt hazenlijm genoemd. De beenderlijm is een product van de 19de eeuw. Tot dan toe was de productie van beenderlijm duurder dan die van huidenlijm. In de 19de eeuw zijn industriële technieken ontwikkeld waardoor de productie van beenderlijm juist goedkoper werd. Als grondstof worden de beenderen van runderen gebruikt. Ook hierbij wordt het collageen omgezet in lijm via het alkalische proces. Vislijm wordt verkregen door extractie met warm water dat licht zuur is uit huiden, graten en ander visafval. Wegens een laag moleculair gewicht vormt vislijm geen gel, maar is het vloeibaar bij kamertemperatuur. Steurlijm wordt verkregen uit zwemblazen van een beperkt aantal vissen die behoren tot de familie van de steur. Dit product is tegenwoordig zeldzaam en erg duur. Een unieke structuur met ingebouwde `spiraalveren geeft het eiwit gelatine elasticiteit Collageen Het eiwit collageen is verantwoordelijk voor de lijmende eigenschappen van gelatine en dierlijke lijm. Dit eiwit wordt verkregen uit huiden, bindweefsel en beenderen van gewervelde dieren. De structuur van collageen bestaat uit drie linksom schroevende polymeerketens, die samengedraaid zijn tot een rechtsdraaiende schroef. De zo ontstane taaie en sterke ketenstructuur wordt ook wel een superhelix genoemd (zie afb. 1). 2 Conversie van collageen naar het eiwit gelatine door verwarming en afkoeling. (Kolbe, 2004, pag. 44). verwarmen thermische hydrolyse afkoelen gedeeltelijk herstel De colloïdale dispersie kan dus 2 toestandsvormen aannemen: · Als sol; dikke vloeistof. · Als gel; een geleiachtige massa. Gelatine en dierlijke lijm vormen normaal gesproken een thermosreversibele gel; het kan door de toevoeging van warmte herhaaldelijk in de sol toestand worden gebracht. Echter wanneer er te hoge temperaturen worden toegepast, vindt er degradatie in de vorm van thermische hydrolyse plaats. Hoe verder het materiaal is gedegradeerd, hoe verder het van het oorspronkelijke elastische uitgangsmateriaal collageen afstaat. Voor de toepasbaarheid betekent dit dat de gelatine of dierlijke lijm brosser wordt. Bij vergaande thermische hydrolyse gaat zelfs het stollingsvermogen verloren en wordt er bij afkoeling geen gel meer gevormd. De industriële standaard voor de sterkte van gelatine en dierlijke lijm is de gelsterkte uitgedrukt in het `Bloomgetal. Dit wordt gemeten door een standaard gel volgens vastgelegde methode aan te maken en in te drukken met een zuiger. Het gewicht dat nodig is om een bepaalde diepte te bereiken is het Bloomgetal, aangege[3] ven in gram. Het Bloomgetal is het belangrijkste kwaliteitskenmerk voor gelatine en dierlijke lijm. Een hoog Bloomgetal betekent dat er tijdens productie weinig moleculaire afbraak heeft plaatsgevonden en daardoor bezit de gelatine of dierlijke lijm een hoge mate van elasticiteit en lange polymeerketens. Voor de toepasbaarheid betekent een hoog Bloomgetal een hoge vervloeiings- en geltemperatuur. Een gelatine of dierlijke lijm met een hoog Bloomgetal beschikt daardoor over een kortere stollingstijd. Ook de vloei-eigenschappen verschillen. In het algemeen kan gesteld worden dat de viscositeit stijgt bij een stijging van het Bloomgetal. Gelatine is te verkrijgen in een laag tot een zeer hoog Bloomgetal, dierlijke lijm is te verkrijgen in een laag tot een middelhoog Bloomgetal. De kleur van de gelatine en dierlijke lijm wordt door drie factoren beïnvloed; het Bloomgetal, het productieproces en de mate van zuiverheid. De typisch gele kleur, inherent aan gelatine, neemt af bij toenemend Bloomgetal (zie afb. 3). Het productieproces is van belang omdat algemeen gezien gelatine type A lichter van kleur is dan gelatine van type B. Tot slot speelt is ook de mate van zuiverheid een rol. Dierlijke lijmen zijn over het algemeen donkerder van kleur dan gelatine bij een vergelijkbaar Bloomgetal en productieproces. 19 3 collageen gelatine sol gelatine gel Verschillende kleuren van dierlijke lijm en gelatine. Wanneer collageen wordt verwarmd in water of behandeld met zuren of alkaliën, wordt de superhelix verbroken tot de drie afzonderlijke ketens, waardoor het in oplossing kan gaan. Bij afkoeling van de oplossing vindt slechts een gedeeltelijke herstel van de oude structuur in superhelixen plaats. Het overige deel van de polymeerketens lukt het niet de structuur in superhelixen te herstellen en deze vormen waterstofbruggen met de andere ketens (zie afb. 2). Dit resulteert in het water oplosbare eiwit gelatine. Deze unieke structuur met ingebouwde `spiraalveren geeft het eiwit gelatine een zekere mate van elasticiteit. Fysische eigenschappen Gelatine en dierlijke lijm bevatten normalitair 8-12% vocht en lossen vrijwel niet op in koud water, maar kunnen er wel in zwellen. Bij verwarming van het water gaat het eiwit colloïdaal in oplos[2] sing . Is de opgeloste hoeveelheid groot genoeg (10% of meer) dan stolt de oplossing bij afkoeling in het geheel tot een geleiachtige massa (gel). Bij een bepaalde temperatuur zal de gestolde massa juist weer dik vloeibaar (sol) worden. Dit wordt het vervloeiingspunt genoemd (ten onrechte wel smeltpunt genoemd). Beenderlijm 120 gr. Bloom Huidenlijm 240 gr. Bloom Gelatine 300 gr. Bloom Cr 4 2006 Gelatine 525 gr. Bloom Gelatine 672 gr. Bloom Gelatine 885 gr. Bloom 20 Toevoegingen aan gelatinelijmen Gelatine en dierlijke lijm kunnen door toevoeging van verschillende bestanddelen voor specifieke doeleinden aangepast worden. Zo kan de flexibiliteit van gelatine en dierlijke lijm worden bevorderd door weekmakers als glycerol, sorbitol, honing of suiker toe te voegen. Deze toevoegingen verminderen de kracht van de lijm iets. Een lijm waaraan laagmoleculaire weekmakers zijn toegevoegd om de flexibiliteit te bevorderen kan op termijn door diffusie van die weekmakers uit de lijmlaag stijf en bros worden. Een ander gevolg van toevoegingen als glycerol is dat deze de glasovergangstemperatuur verlagen. Om de gelatine of dierlijke lijm watervast te maken kan onder andere formaldehyde, aluminiumsulfaat of aluin worden toegevoegd. Hierdoor is de gelatine minder vochtgevoelig, echter dit beïnvloedt de reversibiliteit in een negatieve zin. Thioureum of ureum wordt toegevoegd om de gelatine of dierlijke lijm koud verwerkbaar te maken. Deze toevoegingen voorkomen dat de lijm bij kamertemperatuur de vorm van een gel aanneemt en dus vloeibaar blijft. Daarbij moet niet vergeten worden dat de houdbaarheid van deze lijmmengsels beperkt is. Dit wordt waarschijnlijk veroorzaakt, doordat de thioureum en ureum een reactie aangaan met de proteïnemoleculen en deze ketens afbreken. Het gevolg is dat op den duur het stollingsvermogen verloren gaat. Gelatine en dierlijke lijmen in de praktijk In het schema van figuur 1 worden de gelatine en dierlijke lijmen die bij de verschillende fabrikanten te verkrijgen zijn met elkaar vergeleken ten aanzien van het Bloomgetal. De beenderlijm heeft over het algemeen een relatief laag Bloomgetal van 100 tot 150 gram. Daarmee heeft deze lijm gemiddeld de kortste polymeerketens van alle warm verwerkbare dierlijke lijmen, wat een relatief brosse lijm tot gevolg heeft. De huidenlijmen zijn over het alge- Benaming beenderlijm huidenlijm hazenlijm steurlijm vislijm gelatine Bloomgetal (bij een concentratie van 12,5%) 100 - 150 gr. 100 - 500 gr. 300 - 450 gr. technische data niet beschikbaar technische data niet beschikbar, maar op basis van gelpunt 100 gr. 150 - 900 gr Figuur 1 Verkrijgbare gelatine en dierlijke lijmen met bijbehorend bloomgetal. Normaliter wordt het bloomgetal van gelatine gemeten bij een concentratie van 6,67%, echter dit is omgerekend naar 12,5% voor een goede vergelijking met de dierlijke lijmen. meen verkrijgbaar met een Bloomgetal tussen de 100 en 500 gram. De huidenlijm die door restauratoren vaak wordt toegepast heeft een Bloomgetal rond de 240 gram. Deze lijm is dus sterker, flexibeler en taaier dan de beenderlijm, maar bezit een hogere viscositeit. De hazenlijm is over het algemeen verkrijgbaar met een relatief hoog Bloomgetal tussen de 300 en 450 gram. Vaak wordt dez