STRIP LINING : PRAKTIJK

Als voorbeeld wordt het schilderij "Boomgaard te Tervuren" (1880) van Louise Héger (Brussel 1939-Ukkel 1933), met behulp van een strip lining weer op het oude spanraam opgespannen.

Louise Héger, (1939-1933), Boomgaard te Tervuren, 1880
(Brussel, privé collectie).

De methode die bij de restauratie van dit schilderij werd toegepast is ietwat anders als in het vorige filmpje te zien was.

VOORBEREIDING
Het doek wordt van het spieraam losgemaakt en met de beeldzijde naar onder op siliconenpapier en een ondersteunend karton gelegd.

Het is raadzaam om eerst de beeldzijde met een facing van japans Kozopapier en een pap op basis van rijstzetmeel te beschermen. De omslagranden krijgen geen facing !

De randen van het doek worden dan droog afgeborsteld met een kwast van varkensharen of met een oude tandenborstel. Het loskomende stof wordt tijdens het schoonmaken opgevangen met een regelbare stofzuiger. Indien nodig kan de rug van het doek ook op dezlefde (droge wijze) gereinigd worden.

HET VLAKKEN VAN DE OMSLAGRANDEN
De schoongemaakte omslagranden worden nu met een kleine electrisch strijkbout vlak gestreken. Hiervoor bevochtigt men een ongekleurd stuk katoen met gedemineraliseerd water.

Dit stuk katoen legt men op de omslagrand (ENKEL op de omslagrand ! Tot aan de vouwlijn van de omslagrand) en men strijkt het vocht in het schildersdoek. Let wel : het strijkboutje mag niet warmer zijn dan 40-50° C.

Na het strijken belast men de omslagranden nog een poosje (een nacht) met gewichtjes (houten balkjes, zandzakjes, ijzeren stroukbouten of marmerblokjes) zodat de hardnekkige plooi van de omslag volledig verdwijnt.

Zijn de omslagranden nog niet helemaal vlak, herhaalt men dit procédé.

HET SNIJDEN VAN DE STRIPPEN
Stroken linnenweefsel van een lichtere "grammage (= het oppervlakte gewicht in gram/m² of gewicht in gram) dan dat van het schilderij worden in de gewenste lengte gesneden. Om spanning tussen de strips en het originele doek te vermijden, zijn de strips niet langer dan 30 centimeter. Men gebruikt liever meerdere kleinere strips van 5 à 10 centimer lengte dan één grote strip (zoals in het filmpje). De breedte van de strip moet ongeveer het dubbele van de bestaande rand meten.

De uitgerafelde draadjes komen aan de binnenkant van het
doek te liggen; tot ongeveer één centimer over de vouwlijn
van het canvas.

De kant van het weefsel, dat met het doek van het schilderij in contact komt, wordt over ongeveer 5 centimeter uitgerafeld. De resterende draden worden met een scalpel licht ontdikt. Dit verhindert dat bij het kleefproces dat de uitgerafelde draadjes aan de beeldzijde doordrukken en zich in het schilderij aftekenen.

Dan worden de strips met de uitgrafelde draden op het doek gepositionneerd. De uitgerafelde draadjes komen aan de binnenkant van het doek te liggen; ongeveer één centimer over de vouwlijn van het doek.

Strip waarvan één zijde is uitgerafeld.

HET AANBRENGEN VAN HET ADHESIEF
Op de oorspronkelijke omslagslagrand en op het gedeelte van het doek dat net overheen de spieraamlat komt maar onder het rabat van de lijst blijft, wordt onverdunde Lascaux 498-20X lijm gestreken (of het eerder vermelde acryldispersie­preparaat).

Eenzelfde laag wordt dan op de gesneden stroken gestreken die voor die gelegenheid op siliconenpapier liggen om de ondergrond niet te bevuilen. De kleefranden moeten allen volledig voorzien zijn van lijm.

Het kleefmiddel wordt nu met een strijkboutje ingestreken.

Het kleefmiddel is met een spatel of een borstel tot over de vouwlijn van de
spanrand aangebracht en met een strijkboutje ingevrewen.

Onmiddellijk na het instrijken van de lijmmassa worden de stroken op de overslagrand neergelegd en met de hand (of met bijvoorbeeld een koud antieke ijzeren strijkbout) aangedrukt.

De stroken mogen tijdens het kleven niet vervormd worden. Als de strippen toch vervormd worden, zullen ze na een tijd terug naar hun oorspronkelijke toestand terugkeren en de drager ernstig vervormen.

Het is dus aangewezen om met de koude strijkbouten niet een strijkende beweging te maken, maar om de bouten enkel te gebruiken om lichte druk op de strips uit te oefenen.

De uitgerafelde draadjes (ongeveer één centimer breed) kunnen zich na een tijd aftekenen aan de beeldzijde. Men zorgt er dus voor dat dit deel van de strip lining achter de spanlat verborgen blijft.

Aanbrengen van de strips.

NOOT : De beide lijmlagen (te weten de lijmlaag op de strips en de lijmlaag op de spanranden) kan men ook eerst laten drogen. Voor het verlijmen activeert men dan de lijmmassa op de randomslagen met Tolueen of Xyleen. Daartoe strijkt men de ingelijmde vlakken in met xyleen tot die kleverig worden. Dan drukt men de ingelijmde en gedroogde strips in die gereactiveerde lijm en drukt men het geheel aan met een koude strijkbout.

Laat het doek nu 24 uur rusten voor het opnieuw op te spannen. Om het doek absoluut vlak te houden, legt men op het doek een stuk siliconenpapier, waarop bijvoorbeeld een houten plank wordt gelegd. Op de plank kunnen gewichtjes gelegd worden om het geheel wat aan te drukken.).

HET VERSNELLEN VAN HET KLEEFPROCES
Om het kleefproces te versnellen kunnen de net gekleefde randen met een  strijkboutje verwarmd worden. Leg een stuk siliconenpapier op de strips en strijk ze licht aan. Hierdoor wordt de kleefmassa geactiveerd. Eens de kleefmassa geactiveerd koelt men de strips met een antieke ijzeren strijkbout af. Het doek kan dan na ongeveer drie uur weer opgespannen worden.

Let er wel op dat de in de kleefmassa aanwezige solventen kunnen verdampen. Het is daarom belangrijk om deze dampen de vrije vlucht te laten. In plaats van silliconenpapier of Melinex als tussenlaag tussen de strips en het strijkboutje te gebruiken, kan beter een stuk ongekleurd vilt worden gebruikt. Vilt laat de dampen immers gemakkelijk door.

DE DROOGTIJD
Bij het "natte" aanzetten van de strips moet de lijm gedurende 3 à 4 dagen drogen voor men het doek opnieuw worden opgespannen. Voor de droge bewerking : zie hierboven.

HET OPSPANNEN VAN HET DOEK
De herstelde omslagranden kunnen door de strip lining opnieuw gebruikt worden om het doek op het spanraam op te spannen. Het opspannen gebeurt volgens de methode die in het hoofdstuk "Gronderen in de praktijk" wordt beschreven.

Wel moet er tijdens het aanspannen op gelet worden dat de spanning zeer langzaam en gelijkmatig opgedreven wordt, zodat het oude doek niet scheurt en er geen plaatselijke vervormingen optreden.

Louise Héger, (1939-1933), Boomgaard te Tervuren, 1880
(Brussel, privé collectie). Gerestaureerde situatie (achterkant) met strip lining.

HET VERWIJDEREN VAN DE STRIPS
De strips kunnen ook verwijderd worden. Hiertoe strijkt men de gekleefde zone langs de buitenkant van de linnenstrip met xyleen in. Dit kan ook door op de strippen in xyleen gedrenkte proppen watten te leggen. De lijm neemt het oplosmiddel dan op en wordt week. De strips kunnen dan eenvoudig verwijderd worden.

De sporen van de lijm kunnen uit het doek verwijderd worden door - daar waar nog sporen van lijm zijn - de lijm met in xyleen gedrenkte watten-proppen in te strijken. De lijm wordt dan door de watten opgezogen.

BELANGRIJK : Xyleen is een erg toxisch product dat schadelijk voor de gezondheid is. Volg daarom steeds de veiligheidsvoorschriften voor het werken met solventen.

ANDERE KLEEFSTOFFEN
Andere kleefstoffen die voor een strip lining geëigend zijn, zijn acryl lijmen die uiteindelijk niet te zacht of te elastisch blijven. Geschikt zijn bijvoorbeeld Plextol D541 en Lascaux acrylkleber 498-HV.

Warme lijm zoals BEVA 371 is ook  geschikt.

De was/hars bedoekingsspecie kan niet gebruikt worden, omdat die te weinig kleefkracht heeft.

Houtlijm (PVA) is te hard.

LEES OOK : STEPHEN HACKNEY, Painting on Canvas : Lining and Alternatives, Tate Papers, London, Automn 2004.unction, Types, History and Use.

________________________________

VOETNOTEN :